Mường Lống, một xã vùng biên của tỉnh Nghệ An, là nơi sinh sống của sáu dòng họ người Mông, trong đó dòng họ Và nổi bật là dòng họ lớn nhất và luôn giữ vai trò nòng cốt trong các phong trào địa phương. Trung tâm xã Mường Lống ngày nay đã có nhiều đổi thay, với những đảng viên người Mông tiên phong trong việc giữ bản, dựng làng.
Đảng viên lão thành: Chỗ dựa tinh thần của bản làng
Trong căn nhà gỗ truyền thống ở bản Mường Lống 2, ông Và Nhìa Hờ (sinh năm 1933) dù đã 93 tuổi nhưng vẫn còn minh mẫn. Năm nay, ông tròn 60 năm tuổi Đảng, là đảng viên có tuổi Đảng cao nhất xã Mường Lống. Ông chậm rãi kể về thời trẻ ở vùng biên phía tây Nghệ An đầy biến động, khi phỉ Châu Ngà hoạt động mạnh, lôi kéo đồng bào lập vương quốc riêng chống phá chính quyền. "Cán bộ huyện, tỉnh phải vào tận bản vận động nhiều lần thì bà con mới hiểu. Khi được giác ngộ, tôi tham gia đội du kích xã chống phỉ, giữ bình yên cho bản làng", ông Hờ nhớ lại. Năm 1963, ông được kết nạp Đảng khi còn là thanh niên chưa lập gia đình. Từ đó đến nay, ông luôn là chỗ dựa tinh thần cho bà con trong bản. Nhiều người ở Mường Lống ví von gia đình ông Hờ như "cuốn sử sống" của phong trào cách mạng vùng biên, bởi suốt nhiều thập kỷ, ông luôn tiên phong trong vận động nhân dân định canh định cư, cho con em đi học, bài trừ hủ tục, xây dựng nếp sống mới và phát triển kinh tế.
Những đảng viên kỳ cựu của dòng họ Và
Không chỉ riêng ông Hờ, dòng họ Và ở Mường Lống còn có nhiều đảng viên kỳ cựu khác. Tại bản Trung Tâm, ông Và Phái Tểnh (sinh năm 1946) là một trong những đảng viên như thế. Ông vào Đảng năm 1968 khi mới 22 tuổi. Thời đó, biết chữ là điều hiếm hoi với đồng bào Mông vùng cao. Nhờ được cán bộ miền xuôi lên dạy chữ Mông và chữ phổ thông, ông trở thành một trong số ít người có thể đọc, viết văn bản. "Có cái chữ thì bà con mới hiểu đúng sai, mới thoát được cái nghèo. Vì thế tôi vừa dạy chữ, vừa vận động bà con theo Đảng", ông Tểnh chia sẻ. Nhiều năm sau, ông trở thành Bí thư Đảng ủy xã Mường Lống. Trong ký ức của người dân địa phương, ông là cán bộ gần dân, thường xuyên đi từng bản vận động bà con bỏ tập tục lạc hậu, chăm lo phát triển kinh tế, gìn giữ bản sắc văn hóa.
Thế hệ nối tiếp truyền thống cách mạng
Từ những đảng viên lão thành, truyền thống cách mạng của dòng họ Và tiếp tục được trao truyền qua nhiều thế hệ. Con trai ông Và Phái Tểnh là Trung úy Và Bá Giải từng là niềm tự hào của cả dòng họ. Sinh năm 1975, lớn lên trong gia đình giàu truyền thống cách mạng, anh sớm ý thức trách nhiệm với quê hương biên giới. Năm 1992, sau khi tốt nghiệp THPT, anh Giải tình nguyện tham gia lực lượng Bộ đội Biên phòng. Ngày 26/7/2004, trong lúc thực hiện nhiệm vụ tuần tra tại địa bàn do Đồn Biên phòng Tam Hợp quản lý, Trung úy Và Bá Giải bị một toán phỉ bắn trả và hy sinh. Sự hy sinh của người lính Biên phòng giữa đại ngàn trở thành niềm tiếc thương lớn đối với đồng bào Mường Lống, nhưng cũng từ đó, tinh thần cống hiến của dòng họ Và càng được hun đúc mạnh mẽ hơn.
Thế hệ trẻ tiên phong
Hôm nay, ở các bản làng vùng cao Mường Lống, nhiều đảng viên trẻ của dòng họ Và đang tiếp tục nối bước cha anh. Tại bản Xám Xúm, anh Và Bá Rồng (sinh năm 2001) vừa được kết nạp Đảng năm 2025. Ở tuổi 24, anh đã là Trưởng bản trẻ của địa phương. Không chỉ năng nổ trong công việc bản, anh Rồng còn tích cực vận động người dân thay đổi nếp nghĩ, cách làm, phát triển kinh tế, cho con em đến trường đầy đủ. Theo người dân địa phương, điều đáng quý ở các đảng viên dòng họ Và không chỉ là tinh thần tiên phong, mà còn là sự gương mẫu trong đời sống hằng ngày.
Dòng họ Và: Lực lượng nòng cốt của xã
Trao đổi với phóng viên, ông Và Bá Lềnh - Trưởng ban Xây dựng Đảng xã Mường Lống, cho biết: Toàn xã hiện có 355 đảng viên, riêng dòng họ Và có 85 đảng viên, chiếm gần 1/4 tổng số đảng viên toàn xã. Đặc biệt, dòng họ này có nhiều đảng viên nhiều tuổi Đảng. Hiện có 6 đảng viên 40 năm tuổi Đảng, 1 đảng viên 50 năm tuổi Đảng, 4 đảng viên 55 năm tuổi Đảng và 1 đảng viên 60 năm tuổi Đảng. "Mường Lống có 6 dòng họ người Mông sinh sống, nhưng dòng họ Và là dòng họ lớn và luôn là lực lượng nòng cốt trong nhiều phong trào của địa phương", ông Lềnh nhấn mạnh. Từ lớp đảng viên lão thành từng tham gia chống phỉ, giữ yên biên cương đến thế hệ trẻ hôm nay đang tiên phong phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới, ngọn lửa niềm tin với Đảng vẫn được những đảng viên của dòng họ Và gìn giữ, tiếp nối qua nhiều thế hệ nơi đại ngàn Mường Lống.
