Nằm giữa những tuyến đường sầm uất của TP.HCM, Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng từ lâu đã là điểm đến quen thuộc cho người dân vui chơi, tập thể dục. Mỗi ngày, hàng nghìn lượt khách tìm đến không gian xanh rộng khoảng 8 ha này để thư giãn giữa nhịp sống đô thị náo nhiệt. Tuy nhiên, ít ai biết rằng trước khi trở thành công viên, khu đất này từng là nghĩa địa Chí Hòa, hay còn gọi là nghĩa trang Đô Thành, một trong những nghĩa trang lớn nhất Sài Gòn xưa. Chính tại khu vực sảnh công viên ngày nay, phần mộ của cố Tổng Bí thư Trần Phú đã được phát hiện vào năm 1999, sau 68 năm ông hy sinh. Để tưởng nhớ sự kiện này, một bia tưởng niệm đã được dựng lên tại đây.
Phát hiện mới về các hố chôn tập thể
Những ngày gần đây, công viên thu hút sự chú ý đặc biệt khi trở thành địa điểm liên quan đến quá trình xác minh vị trí các hố chôn tập thể liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Theo các nhà nghiên cứu, nhiều tư liệu lịch sử được thu thập trong thời gian qua đã mở ra hướng tiếp cận mới cho việc tìm kiếm. Trong đó, những bức ảnh chụp tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa vào năm 1968 được xem là nguồn dữ liệu vô cùng quan trọng.
Một trong những đối tượng đặc trưng đáng chú ý là tháp nước xuất hiện trong ảnh tư liệu. Công trình này hiện vẫn tồn tại và trở thành cơ sở giúp khoanh vùng các khu vực nghi có hố chôn tập thể. Vị trí được cho là nơi người chụp bức ảnh năm 1968 đứng quay lưng về phía đường Lê Văn Duyệt (nay là đường Cách Mạng Tháng Tám). Hiện khu vực trước cổng chính Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng đang được rào chắn để thi công nhà ga thuộc tuyến metro số 2 (Bến Thành - Tham Lương). Khu vực cây xanh nằm gần nhà truyền thống và bia tưởng niệm các liệt sĩ được cho là một trong những vị trí nghi có hố chôn tập thể các chiến sĩ hy sinh.
Nhân chứng sống và công nghệ hiện đại
Những nhân chứng từng sống gần nghĩa trang Đô Thành đã tham gia cung cấp thông tin tại Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa - Sài Gòn) sáng 8/6. Dù thời gian đã trôi qua gần 60 năm, nhiều người vẫn nhớ những đoàn xe chở thi thể ra vào khu vực này trong những ngày chiến sự ác liệt.
Theo Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục Tác chiến (Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam), nhóm nghiên cứu đã đối chiếu nhiều nguồn tư liệu gồm ảnh hiện trường, ảnh vệ tinh, không ảnh của Mỹ và Pháp, bản đồ Sài Gòn trước năm 1975 cùng các tài liệu lịch sử liên quan. Kết hợp phân tích tư liệu với công nghệ radar xuyên đất, bước đầu xác định được 3 rãnh mộ tập thể tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là công viên Lê Thị Riêng), với khoảng 900 hài cốt liệt sĩ và đồng bào. Trong khi đó, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng nhận định quy mô thực tế có thể lớn hơn, với khả năng tồn tại ít nhất 5 rãnh mộ tập thể trong khu vực.
Cuộc sống bình yên trên lớp đất lịch sử
Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng được đưa vào sử dụng từ năm 1983 trên nền khu vực nghĩa trang Đô Thành cũ. Công viên nằm giữa các tuyến đường Cách Mạng Tháng Tám, Bắc Hải và Trường Sơn. Nằm giữa công viên là hồ nước nhân tạo có thiết kế uốn cong, tạo điểm nhấn cho không gian xanh rộng. Khu vực này hiện thu hút nhiều người dân tham gia dịch vụ câu cá giải trí vào mỗi ngày. Buổi sáng, dưới những hàng cây cổ thụ luôn nhộn nhịp người tập thể dục. Cuộc sống bình yên hiện tại tạo nên sự tương phản với những câu chuyện lịch sử vẫn đang được tìm lại dưới lớp đất của công viên.
Khu vui chơi trẻ em, hồ nước và những bãi cỏ rộng là hình ảnh quen thuộc của Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng hôm nay. Không gian xanh này đã trở thành một phần đời sống của nhiều thế hệ người dân thành phố. Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng vẫn đông người đến vui chơi và giải trí. Nhưng dưới không gian xanh bình yên ấy, hành trình lần theo dấu tích năm 1968 vẫn đang tiếp diễn, với mong muốn tìm lại những người đã ngã xuống và hoàn thiện thêm những trang lịch sử còn dang dở.
Lãnh đạo Bộ Quốc phòng cho biết địa bàn Quân khu 7 hiện còn nhiều khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ, trong đó TP.HCM có 3 địa điểm ngoài công viên Lê Thị Riêng. Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã dẫn đầu đoàn dâng hương tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng trước khi dự hội thảo xác minh thông tin về liệt sĩ. Gần 60 năm sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, nơi chôn cất hàng trăm liệt sĩ ở khu vực nghĩa trang Đô Thành dần được sáng tỏ. Hội thảo sáng 8/6 do Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà chủ trì cung cấp nhiều nguồn thông tin xác thực nhằm củng cố vị trí khu mộ liệt sĩ tập thể tại công viên Lê Thị Riêng, TP.HCM.
