Đề thi môn Ngữ văn chung trong kỳ tuyển sinh lớp 10 của Trường THPT chuyên Khoa học xã hội và Nhân văn đang gây ra nhiều tranh luận trong giới chuyên môn sau buổi thi ngày 23/5. Ngữ liệu được sử dụng trong đề là bài thơ “Lá đỏ” của nhà thơ Nguyễn Đình Thi. Nhiều giáo viên và chuyên gia cho rằng đề thi tồn tại một số điểm chưa phù hợp, cả về lựa chọn ngữ liệu lẫn hệ thống câu hỏi đọc hiểu và nghị luận.
Sai sót về thuật ngữ học thuật
Theo Tiến sĩ Trịnh Thu Tuyết, vấn đề đáng chú ý nhất nằm ở tính chuẩn xác học thuật của câu hỏi đọc hiểu. Bà cho rằng việc đề thi xác định “em gái tiền phương” là “nhân vật trữ tình” là chưa chính xác về mặt lý luận văn học. Bà phân tích: “Trong một bài thơ trữ tình, chủ thể trữ tình hay nhân vật trữ tình giữ vai trò là chủ thể bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ; có thể xuất hiện trong đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất ‘tôi’ hoặc ‘ta’, trực tiếp bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ; có thể nhập vai vào một nhân vật cụ thể bày tỏ cảm xúc suy nghĩ; có thể xuất hiện ở dạng ‘chủ thể ẩn’, gián tiếp bộc lộ cảm xúc suy nghĩ thông qua từ ngữ, hình ảnh biểu tượng hay giọng điệu… của bài thơ”. Theo bà, lỗi này không đơn thuần là nhầm lẫn một thuật ngữ riêng lẻ mà còn phản ánh sự thiếu chặt chẽ trong cách sử dụng các khái niệm nền tảng của lý luận văn học như “nhân vật trữ tình”, “chủ thể trữ tình” và “đối tượng trữ tình”. Bà nhấn mạnh: “Đây là đề thi tuyển sinh chuyên nên yêu cầu về độ chuẩn xác học thuật phải rất cao. Nếu lệnh hỏi chưa chuẩn, học sinh có thể rơi vào tình huống trả lời đúng theo kiến thức đã học nhưng lại lệch với đáp án của hội đồng ra đề. Điều đó cũng gây khó khăn cho giáo viên trong quá trình chấm thi và thống nhất thang điểm”.
Lựa chọn ngữ liệu và tính công bằng
Trong khi đó, Tiến sĩ Phạm Hữu Cường cho rằng tranh cãi lớn của đề thi nằm ở việc lựa chọn và khai thác ngữ liệu, cũng như cách đặt câu hỏi chưa thật sự phù hợp với chương trình THCS. Theo ông, bài thơ “Lá đỏ” đã xuất hiện trong SGK Ngữ văn 8 bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống”, vì vậy việc sử dụng lại văn bản này trong đề thi tuyển sinh có thể tạo ra lợi thế cho nhóm thí sinh từng được học và phân tích kỹ tác phẩm trên lớp. Ông nhận định: “Định hướng của Chương trình GDPT 2018 là ưu tiên đánh giá năng lực tiếp nhận văn bản mới thay vì kiểm tra khả năng ghi nhớ hay tái hiện kiến thức từ ngữ liệu quen thuộc. Khi một bộ phận thí sinh đã có sẵn lợi thế về ngữ liệu, đề thi dễ tạo ra băn khoăn về tính công bằng trong đánh giá”.
Thuật ngữ hàn lâm vượt quá trình độ THCS
TS. Phạm Hữu Cường cũng chỉ ra rằng một số thuật ngữ trong đề có phần hàn lâm, vượt quá mức cần thiết đối với học sinh THCS. Theo ông, cụm từ “kiến tạo nhạc tính” ở câu 2 phần đọc hiểu là cách diễn đạt mang tính bác học, trong khi đề hoàn toàn có thể hỏi trực tiếp về những yếu tố tạo nên nhạc tính của đoạn thơ để rõ ràng và phù hợp hơn với năng lực học sinh lớp 9. Ông cũng cho rằng nhận định đoạn thơ có “yếu tố kịch” chưa thật sự thuyết phục. Theo ông, bài thơ vẫn vận động chủ yếu theo đặc trưng của thơ trữ tình, tập trung vào cảm xúc và giọng điệu nội tâm của chủ thể trữ tình. Sự xuất hiện của lời đối thoại trong đoạn thơ chưa đủ để hình thành xung đột, hành động hay tình huống kịch theo đúng đặc trưng thể loại. Ông chỉ ra thêm, đề thi dùng thuật ngữ chưa chuẩn xác khi đặt vấn đề về “giọng kịch”.
Ông nêu quan điểm: “Theo tôi, ở đoạn thơ này không có yếu tố kịch rõ ràng để có thể đặt vấn đề về giọng kịch. Bên cạnh đó, cách hỏi về ‘giọng tự sự’ và ‘giọng trữ tình’ cũng chưa thật sự hợp lý. Nên đặt theo hướng sự kết hợp giữa yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình thì phù hợp hơn, bởi ‘giọng’ ở đây là khái niệm chưa thật chuẩn”. Ông cũng lưu ý chương trình Ngữ văn THCS hiện chỉ yêu cầu học sinh phân biệt “chủ thể trữ tình” và “đối tượng trữ tình”, chưa đi sâu vào khái niệm “nhân vật trữ tình” – nội dung thường được tìm hiểu ở bậc THPT. Vì vậy, việc đưa khái niệm này vào đề thi mà lại dùng chưa chính xác càng dễ gây lúng túng cho học sinh.
Phần viết chưa quy định rõ dung lượng
Ngoài phần đọc hiểu, TS. Phạm Hữu Cường nhận xét câu 1 và câu 2 của phần viết chưa quy định rõ dung lượng bài làm. “Nếu không ghi rõ dung lượng, học sinh sẽ khó xác định đây là viết đoạn hay viết bài hoàn chỉnh. Một đề thi tốt cần hạn chế tối đa cảm giác lấn cấn hoặc mơ hồ cho thí sinh”, ông nói. Về câu nghị luận xã hội cuối cùng, ông cho rằng cách đặt vấn đề còn hơi khiên cưỡng. “Tôi có cảm giác đề không còn nhiều hướng khai thác nên phải đẩy sang câu hỏi đó. Trong khi ngữ liệu thơ vốn có giá trị cảm xúc và lịch sử riêng, việc mở rộng quá mạnh sang một vấn đề xã hội khái quát dễ làm giảm tính tự nhiên của đề”, ông nhận xét.
Trách nhiệm của quy trình phản biện đề thi
Từ những tranh cãi quanh đề thi, TS. Phạm Hữu Cường cũng đặt vấn đề về quy trình phản biện và duyệt đề trước khi đưa vào sử dụng chính thức. “Thông thường sau khi có bộ phận ra đề sẽ còn có hội đồng phản biện, thẩm định và duyệt đề. Vì vậy, khi một đề thi xuất hiện nhiều ý kiến tranh luận về thuật ngữ và học thuật như vậy, cũng cần nhìn lại trách nhiệm của các khâu chuyên môn liên quan”, ông nói.
Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm nay của Trường THPT chuyên Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội thu hút hơn 2.000 thí sinh đăng ký dự thi. Riêng lớp chuyên văn có tỷ lệ chọi khoảng 1/14. Theo kế hoạch, ngày 24/5, thí sinh tiếp tục làm bài thi môn chuyên.
