Công trình thủy điện tích năng đầu tiên của Việt Nam: Bác Ái sôi động trong lòng núi
Không khí tại công trường Nhà máy Thủy điện tích năng Bác Ái đang rất sôi động, với tiếng máy khoan, nổ mìn vang dội và những đoàn xe tải hạng nặng ra vào liên tục. Ánh đèn sáng xuyên suốt từ cửa hầm dẫn nước đến khu vực nhà máy ngầm, trong khi dưỡng khí được bơm vào liên tục để đảm bảo an toàn cho công nhân.
Thách thức và tiến độ thi công
Ông Phạm Thanh Hoài, Giám đốc Ban Quản lý dự án Điện 3 (EVNPMB-3), nhấn mạnh đây là một công trình đặc biệt, bởi đây là dự án thủy điện tích năng đầu tiên của Việt Nam, một loại hình mà hệ thống điện trong nước chưa từng có kinh nghiệm triển khai. Các nhà thầu chủ lực như Lũng Lô, Trường Sơn đang làm việc với nhịp độ cao, với khẩu hiệu "vượt nắng, thắng mưa" trở thành nhịp sống hàng ngày.
Tuy nhiên, điều kiện thi công trong các đường hầm không hề dễ chịu: không gian chật hẹp, độ ồn lớn, dưỡng khí hạn chế và địa chất biến đổi so với thiết kế ban đầu. Trung tá Lê Đình Lam, Giám đốc Ban điều hành liên danh gói thầu 2XL-BA, cho biết việc sử dụng thiết bị hiện đại đã giúp tăng tiến độ khoan từ hơn 100m lên 150–180m mỗi tháng, thậm chí gần 200m. Tuy nhiên, việc thiếu nhiên liệu hiện đang có nguy cơ ảnh hưởng đến tiến độ.
Hình hài công trình dần hiện rõ
Sau hơn một năm triển khai, hình hài của công trình đã dần hiện rõ. Hai tuyến ống ngầm xuyên núi đã được định hình, hệ thống hầm năng lượng – phần quan trọng nhất – đang được đào với năm mũi thi công đồng thời và đạt khoảng 1/4 khối lượng. Các tuyến đường phục vụ thi công cơ bản hoàn thành, trong khi hệ thống cấp điện và cấp nước đã đạt khoảng 90%, đủ điều kiện duy trì thi công liên tục.
Toàn bộ hệ thống công trình ngầm của Bác Ái trải dài khoảng 17km trong lòng núi, kết nối các hạng mục từ hồ chứa, tuyến năng lượng đến nhà máy ngầm và trạm phân phối, bao gồm tuyến hầm dẫn nước dài 3,7km. Nhà máy được bố trí ở cao độ thấp hơn hồ chứa để tạo chênh lệch cột nước, đòi hỏi tính toán chính xác từng cao độ và đoạn địa chất.
Vai trò 'bộ lưu trữ' năng lượng
Ông Nguyễn Thanh Minh, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án Điện 3, giải thích điểm khác biệt lớn nhất của Bác Ái nằm ở cách tham gia vào hệ thống điện. "Đây không phải là nhà máy sản xuất điện theo nghĩa thông thường, mà là công trình lưu trữ và điều tiết năng lượng", ông nói. Khi hệ thống dư thừa điện – như vào buổi trưa khi điện mặt trời phát mạnh hoặc ban đêm khi nhu cầu thấp – nhà máy sẽ sử dụng nguồn điện này để bơm nước từ hồ dưới lên hồ trên. Khi nhu cầu tăng cao, nước được xả xuống để phát điện trở lại.
Với công suất 1.200 MW, gồm bốn tổ máy mỗi tổ 300 MW, Bác Ái có khả năng tham gia trực tiếp vào việc điều tiết phụ tải của hệ thống điện. Nhà máy có thể phát điện vào giờ cao điểm và chuyển sang chế độ bơm tích năng vào giờ thấp điểm, qua đó làm giảm sự chênh lệch giữa các khoảng thời gian trong ngày. Một đặc điểm quan trọng khác là khả năng phản ứng nhanh, cho phép chuyển từ trạng thái chờ sang phát điện trong thời gian ngắn, góp phần giữ ổn định tần số và điện áp.
Bối cảnh và tầm quan trọng
Dự án Bác Ái được phê duyệt từ năm 2015, khi năng lượng tái tạo tại Việt Nam chưa phát triển mạnh. Tuy nhiên, trong vài năm gần đây, khu vực Nam Trung Bộ đã trở thành nơi tập trung nhiều dự án điện mặt trời và điện gió quy mô lớn, tạo ra sự chênh lệch công suất giữa ban ngày và buổi tối. Sự chênh lệch này đặt ra yêu cầu phải có các công cụ điều tiết phù hợp, và trong bối cảnh đó, vai trò của thủy điện tích năng trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.
Thiết kế của dự án cũng tính đến khả năng kết nối với các nguồn điện lớn trong tương lai, bao gồm cả điện hạt nhân tại khu vực lân cận. Bác Ái được xây dựng để giải quyết bài toán chung của hệ thống điện khi cung và cầu không trùng khớp về thời điểm.
Hỗ trợ quốc tế và kế hoạch hoàn thành
Tháng 10/2025, Liên minh châu Âu công bố gói hỗ trợ 430 triệu euro cho dự án trong khuôn khổ Đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng và sáng kiến Global Gateway, với sự tham gia của nhiều định chế tài chính phát triển như AFD, EIB, KfW hay CDP. Phó Chủ tịch Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) Kris Peeters nhấn mạnh đây là dự án quan trọng để tạo tiền đề cho các dự án khác trong tương lai.
Thủy điện tích năng Bác Ái, với tổng mức đầu tư khoảng 21.000 tỷ đồng, là một trong những dự án then chốt mà EIB cam kết tham gia. Định chế tài chính này đang nhìn Việt Nam như một điểm đến ngày càng quan trọng trong chiến lược đầu tư cho tăng trưởng xanh, đặc biệt sau cam kết đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050.
Theo kế hoạch, tổ máy đầu tiên của nhà máy sẽ phát điện vào tháng 12/2029, các tổ máy tiếp theo lần lượt hoàn thành trong năm 2030 và toàn bộ dự án dự kiến hoàn tất vào năm 2031. Với công trình này, hệ thống điện Việt Nam lần đầu tiên có thêm một công cụ để lưu trữ và điều phối năng lượng ở quy mô lớn, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng của đất nước.
