Thời gian qua, Việt Nam đã từng bước xây dựng khung pháp lý và triển khai các chương trình thúc đẩy truy xuất nguồn gốc gắn với chuyển đổi số và phát triển kinh tế số. Các văn bản quan trọng bao gồm Quyết định số 100/QĐ-TTg phê duyệt đề án triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc; Luật số 78/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa; và Nghị định số 37/2026/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa.
Thực trạng phân tán trong quản lý truy xuất nguồn gốc
Bên cạnh những nỗ lực trên, các bộ, ngành đã chủ động xây dựng và triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc phục vụ yêu cầu quản lý chuyên ngành và thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, một thách thức lớn là sự phân tán trong quản lý và thiếu liên thông giữa các hệ thống. Hoạt động truy xuất nguồn gốc hiện do nhiều bộ, ngành và địa phương triển khai theo chức năng riêng, dẫn đến khác biệt về tiêu chuẩn dữ liệu, phương thức vận hành và mục tiêu sử dụng.
Bản chất của truy xuất nguồn gốc là liên ngành, liên lĩnh vực và xuyên suốt chuỗi giá trị. Một sản phẩm xuất khẩu có thể liên quan đến quản lý nguyên liệu, sản xuất, thương mại, hải quan, tiêu chuẩn chất lượng và xuất xứ. Ví dụ, trong nông nghiệp, hệ thống truy xuất chủ yếu phục vụ quản lý vùng trồng, cơ sở đóng gói và đáp ứng yêu cầu thị trường nhập khẩu. Trong lĩnh vực công thương, truy xuất gắn với quản lý lưu thông hàng hóa và thương mại điện tử. Còn trong y tế, truy xuất áp dụng với thuốc và thực phẩm chức năng theo quy định chuyên ngành riêng.
Hệ quả của sự thiếu đồng bộ
Việc các hệ thống này phát triển độc lập, thiếu cơ chế kết nối và chia sẻ dữ liệu đã làm giảm hiệu quả tổng thể. Theo các chuyên gia, những bất cập bộc lộ rõ trong thực tiễn. Đối với hàng hóa xuất khẩu, không ít doanh nghiệp phải thực hiện đồng thời nhiều yêu cầu truy xuất khác nhau từ cơ quan quản lý trong nước và đối tác nước ngoài, nhưng dữ liệu không liên thông, gây phát sinh chi phí và thời gian. Trong các vụ gian lận xuất xứ hoặc lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại, việc thiếu hệ thống đồng bộ khiến cơ quan chức năng khó xác minh nguồn gốc nguyên liệu và quá trình sản xuất. Tương tự, trong quản lý an toàn thực phẩm, khi xảy ra sự cố, việc truy vết bị gián đoạn do thông tin phân tán, làm chậm quá trình xử lý và kiểm soát rủi ro.
Kinh nghiệm quốc tế và giải pháp
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quốc gia triển khai hiệu quả truy xuất nguồn gốc đều xây dựng cơ chế điều phối liên ngành, thống nhất định hướng, chuẩn hóa tiêu chuẩn và triển khai đồng bộ trên toàn quốc. Cơ chế này không chỉ phục vụ quản lý trong nước mà còn tạo điều kiện kết nối với hệ thống truy xuất quốc tế, đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu.
Thực tiễn đặt ra yêu cầu không chỉ dừng ở giải pháp riêng lẻ theo từng ngành, mà cần sớm thành lập một ban chỉ đạo liên ngành về truy xuất nguồn gốc ở tầm quốc gia, có chức năng chỉ đạo, điều phối và tổ chức triển khai thống nhất trên toàn bộ nền kinh tế. Ban chỉ đạo này cần có sự tham gia của các bộ, ngành quản lý các lĩnh vực then chốt như nông nghiệp, công thương, tài chính, khoa học và công nghệ, y tế…, đồng thời bảo đảm cơ chế phối hợp chặt chẽ từ trung ương đến địa phương, nhằm thống nhất định hướng, tiêu chuẩn và hạ tầng dữ liệu.
Việc thành lập một ban chỉ đạo liên ngành đủ thẩm quyền sẽ giúp khắc phục tình trạng phân tán, thiếu liên thông hiện nay, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, phòng chống gian lận xuất xứ, hỗ trợ xuất khẩu và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia hiện đại, minh bạch, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.
