Dự thảo sửa đổi Luật Xuất bản 2012 đang được kỳ vọng sẽ mở ra hướng đi mới cho ngành xuất bản Việt Nam, chuyển từ mô hình truyền thống sang vận hành theo hướng công nghiệp văn hóa - công nghệ. Các chuyên gia trong ngành nhấn mạnh rằng lần sửa luật này cần giải quyết những thách thức của thị trường sách số, thương mại điện tử, bảo vệ bản quyền và đặc biệt là vai trò của tổ chức nghề nghiệp.
Phát huy vai trò kết nối của tổ chức nghề nghiệp
TS Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books, cho rằng Luật Xuất bản sửa đổi cần bổ sung quy định rõ về vị trí pháp lý, vai trò, quyền hạn và trách nhiệm của Hội Xuất bản Việt Nam. Ông nhấn mạnh: “Khi Hội được xác lập vị trí rõ ràng trong Luật, ngành xuất bản sẽ có thêm một động lực để phát triển chuyên nghiệp, hiện đại và hội nhập quốc tế sâu rộng hơn.”
Theo TS Hùng, Hội Xuất bản hiện là nơi tập hợp các nhà xuất bản, công ty sách và chuyên gia đầu ngành. Nếu không được luật hóa, vị thế của Hội khó được phát huy tương xứng. Ông nhận định: “Khi tiếng nói của Hội được luật hóa và có cơ chế tham vấn chính thức, chính sách quản lý nhà nước về xuất bản sẽ sát thực tiễn hơn, đồng thời tạo sự đồng thuận cao hơn trong quá trình triển khai.”
Trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo tác động mạnh mẽ, vai trò của một tổ chức nghề nghiệp đủ năng lực ngày càng quan trọng, đặc biệt trong phản biện chính sách, hỗ trợ chuyển đổi số, kết nối quốc tế và bảo vệ bản quyền. TS Hùng đề xuất Hội Xuất bản Việt Nam cần tham gia sâu hơn vào các hoạt động như tổ chức Giải thưởng Sách Quốc gia, xúc tiến xuất bản quốc tế và hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực.
Ông Nguyễn Tuấn Quỳnh, Chủ tịch Saigon Books, cũng đánh giá việc xác lập vai trò rõ hơn cho Hội Xuất bản Việt Nam là điểm tiến bộ của dự thảo. Ông cho biết: “Khi vai trò của hội được xác lập trong luật, ít nhất ba việc sẽ trở nên khả thi hơn: phản ánh kiến nghị của doanh nghiệp đến cơ quan quản lý một cách có trọng lượng, tham gia xây dựng tiêu chuẩn và đạo đức nghề nghiệp cho ngành và đại diện cho ngành trong các hợp tác quốc tế về bản quyền và xuất bản.”
Tuy nhiên, ông Quỳnh cũng lưu ý rằng bản thân Hội Xuất bản Việt Nam cần nâng cao năng lực về nhân sự, tài chính, nghiên cứu và vận động chính sách để đáp ứng vai trò quan trọng được giao phó.
Ngành sách cần luật cho thời đại số
Bên cạnh vai trò của Hội Xuất bản, các chuyên gia cho rằng dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi cần bắt kịp những thay đổi căn bản của thị trường sách trong môi trường số.
Ông Nguyễn Tuấn Quỳnh nhận định Luật Xuất bản 2012 được xây dựng trong bối cảnh ngành sách vận hành theo mô hình truyền thống, trong khi hiện nay toàn bộ chuỗi giá trị đã thay đổi mạnh. Ông nói: “Năm 2012, thị trường sách Việt Nam vẫn vận hành theo mô hình truyền thống: nhà xuất bản làm nội dung, đơn vị liên kết lo bản thảo, nhà sách phân phối, độc giả ra cửa hàng mua. 15 năm sau, gần như mọi mắt xích trong chuỗi đó đã thay đổi hoặc đang bị thay thế.”
Hiện nay, độc giả không chỉ đọc sách giấy mà còn sử dụng ebook, podcast, video tóm tắt sách hay bài đăng trên mạng xã hội. Thương mại điện tử và livestream bán sách đang trở thành kênh phân phối chính. Ông Quỳnh đề xuất dự thảo luật cần chú trọng ba vấn đề lớn: hành lang pháp lý cho xuất bản số và thương mại điện tử sách; bảo vệ bản quyền trên môi trường mạng; thiết kế luật đủ linh hoạt để không nhanh chóng lạc hậu trước sự thay đổi của công nghệ. Ông nhấn mạnh: “Luật 2012 được viết cho một ngành sách của thế giới analog. Chúng ta đang cần một bộ luật cho ngành sách của thế giới số.”
Để hỗ trợ các mô hình kinh doanh mới, ông Quỳnh đề xuất áp dụng cơ chế thử nghiệm chính sách (regulatory sandbox) tương tự lĩnh vực fintech, tạo không gian cho các nền tảng tự xuất bản hay ứng dụng AI biên soạn nội dung hoạt động trong tầm kiểm soát.
TS Nguyễn Mạnh Hùng cũng cho rằng dự thảo cần tạo điều kiện để ngành xuất bản phát triển chuyên nghiệp và hội nhập sâu hơn với quốc tế. Ông liệt kê các vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam trong hội nhập: kết nối với các hội xuất bản quốc tế, tham gia hội sách quốc tế, xúc tiến mua bán bản quyền, giới thiệu tác phẩm Việt Nam ra nước ngoài, mời đối tác quốc tế đến Việt Nam, hỗ trợ đào tạo và cập nhật xu hướng hiện đại cho hội viên.
Các chuyên gia khẳng định lần sửa đổi Luật Xuất bản này cần cập nhật quy định quản lý ngành sách đồng thời định vị xuất bản trong bối cảnh kinh tế số và công nghiệp văn hóa. Một bộ luật phù hợp với thực tiễn phải vừa tạo không gian cho đổi mới công nghệ, phát triển mô hình kinh doanh mới, vừa nâng cao vai trò của tổ chức nghề nghiệp để kết nối doanh nghiệp, thúc đẩy văn hóa đọc và hỗ trợ ngành xuất bản hội nhập quốc tế sâu rộng hơn.
