Báo chí từ lâu đã là thiết chế có ảnh hưởng lớn đến đời sống xã hội, không chỉ truyền tải thông tin, tri thức mà còn tạo diễn đàn cho công chúng. Tại Việt Nam, kể từ số báo Thanh Niên đầu tiên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập ngày 21/6/1925, báo chí cách mạng luôn đồng hành cùng sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Ngày nay, sự phát triển của internet, mạng xã hội và nền tảng số đã thay đổi sâu sắc môi trường truyền thông. Nếu trước đây báo chí gần như độc quyền cung cấp thông tin thì hiện nay, thông tin được sản xuất và lan truyền với tốc độ chưa từng có.
Thách thức từ không gian số
Trong bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số”, Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra: “Không gian số đã trở thành một thành tố thiết yếu của đời sống thực hằng ngày”. Công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới đã thay đổi tận gốc cách thông tin được tạo ra, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng. Bài viết nhận định: “Trong trật tự truyền thông mới, báo chí không còn giữ vị trí gần như độc quyền phát tin”. Điều này đòi hỏi báo chí phải nỗ lực đổi mới để hoàn thành sứ mệnh “phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng” như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng tâm niệm.
Báo chí là điểm tựa niềm tin
Theo Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, sự phổ biến của mạng xã hội và các kênh thông tin mới đặt cộng đồng trước “đời sống thông tin phức tạp hơn, dễ bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời, tin sai lệch, thao túng thuật toán”. Tin giả, tin nửa đúng nửa sai, nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra, xâm phạm bản quyền, tấn công mạng và đánh cắp dữ liệu diễn ra ngày càng tinh vi. Thực tế cho thấy “thông tin sai có thể lan xa trước khi sự thật kịp được kiểm chứng”. Hệ quả là “tình trạng phát ngôn bị cắt ghép có thể làm tổn hại uy tín cá nhân, tổ chức, thậm chí ảnh hưởng đến niềm tin của Nhân dân vào chính sách của Đảng và Nhà nước”.
Các kênh thông tin “phi báo chí” khiến xã hội đối diện với nguy cơ: công luận bị chi phối bởi nguyên tắc số đông, không phản ánh lợi ích đúng đắn; bất bình đẳng xã hội khiến dòng chảy công luận bị lấn át bởi nhóm có lợi thế. Những nguy cơ này có thể đẩy công chúng đến nhận thức sai lệch, tạo thách thức cho lãnh đạo, quản lý khu vực công. Nếu chậm can thiệp chính sách sẽ chịu sức ép, nếu luôn coi công luận là nguyên liệu đầu vào có thể rơi vào dân túy.
Vai trò dẫn dắt thông tin
Trước xu hướng mới, bài viết khẳng định: “Những thay đổi đó không làm giảm vai trò của báo chí cách mạng. Trái lại, khi thông tin quá nhiều, xã hội càng cần những địa chỉ đáng tin cậy”. Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng: “Báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng. Xã hội cần nơi tin cậy để hiểu đúng sự thật. Người dân cần biết việc gì đã xảy ra, vì sao xảy ra, tác động đến ai, trách nhiệm thuộc về đâu và giải pháp nào có cơ sở… trách nhiệm của báo chí không chỉ là nhanh hơn, mà trước hết phải đúng hơn, sâu sắc hơn, có ích hơn”.
Trên phạm vi toàn cầu, thiết chế báo chí đang thay đổi mạnh mẽ để cạnh tranh với các nền tảng thông tin mới. Ngoài các chức năng cổ điển như thông tin, giáo dục, giải trí, kết nối xã hội, báo chí còn thực hiện chức năng mới: giám sát quyền lực công, định hình vấn đề chính sách, kiến tạo hành động cộng đồng, xây dựng giá trị văn hóa tốt đẹp.
Lấy công chúng làm trung tâm
Không cơ quan báo chí nào tồn tại bền vững nếu không thu hút sự quan tâm của công chúng. Sự ủng hộ và theo dõi thường xuyên của công chúng không chỉ bảo đảm nguồn lực mà còn là minh chứng cho sự hữu ích. Theo Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, các cơ quan báo chí “phải đặt công chúng ở vị trí trung tâm”. Mỗi tòa soạn cần ý thức “công chúng số hiện nay không chỉ tiếp nhận thông tin mà thường xuyên phản hồi, đặt câu hỏi, kiểm chứng ngược, góp ý, cung cấp dữ liệu và đòi hỏi báo chí minh bạch hơn”. Do đó, “báo chí phải biết lắng nghe nhưng không chạy theo mọi cảm xúc tức thời, tôn trọng tranh luận nhưng tuyệt đối không dung dưỡng thông tin độc hại”. Mỗi cơ quan báo chí cần nỗ lực đổi mới để “trở thành một tòa soạn số hiện đại, một trung tâm dữ liệu và tri thức, một địa chỉ tin cậy của nhân dân”.
Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cảnh báo: báo chí “không thể để lệ thuộc vào thuật toán bên ngoài”. Nếu chỉ chạy theo lượt xem và cơ chế đề xuất, cơ quan báo chí dễ mất dữ liệu độc giả, mất quyền phân phối, mất bản sắc và chịu rủi ro khi thuật toán thay đổi. Các cơ quan báo chí cần “làm chủ không gian số nghĩa là biết khai thác các nền tảng toàn cầu, đồng thời xây dựng kênh riêng, cộng đồng độc giả riêng, dữ liệu riêng và thương hiệu tin cậy riêng”.
Đổi mới đội ngũ làm báo
Bối cảnh mới đặt ra nhu cầu đổi mới, nâng cao năng lực cho người làm báo. Theo Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, đội ngũ lãnh đạo, quản lý cơ quan báo chí phải thay đổi: “Tổng biên tập trong tòa soạn số không chỉ là người duyệt nội dung, mà còn phải kiến tạo chiến lược sản phẩm, dữ liệu, công chúng, công nghệ và nhân lực”. Với mỗi nhà báo, “phải biết làm việc với dữ liệu, công cụ số, mạng xã hội, nguồn tin mở và các chuẩn mực an toàn thông tin… Cần tránh tình trạng đăng trước kiểm chứng sau hay để mạng xã hội dẫn dắt… Trước khi đăng một tác phẩm báo chí, người làm báo cần trả lời ba câu hỏi: có đúng không, có cần thiết không, có ích cho xã hội không?”
Bài viết của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhận định chính xác về bối cảnh, thách thức và phác họa định hướng chiến lược để các cơ quan báo chí đổi mới, thích ứng thành công, trở thành nơi tin cậy cho thông tin đúng sự thật, vun đắp niềm tin của công chúng vào những điều tốt đẹp trong tương lai.
