Cụm giếng cạn Gò Vấp, một công trình do người Pháp đầu tư xây dựng vào năm 1923, nằm trong khuôn viên công viên Gia Định. Công trình này ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu nước sinh hoạt ngày càng tăng của đô thị Sài Gòn - Gia Định vào đầu thế kỷ 20. Bên dưới tòa nhà nhỏ mang kiến trúc Pháp là hệ thống giếng cổ trữ nước cùng các thiết bị bơm và đường ống gang vẫn được lưu giữ nguyên vẹn đến ngày nay. Đây là một trong số ít công trình cấp nước cổ còn sót lại, không chỉ có giá trị về kỹ thuật và hạ tầng đô thị, mà còn là chứng tích lịch sử phản ánh quá trình hình thành và phát triển của TP.HCM hơn một thế kỷ qua.
Lịch sử hình thành và phát triển
Theo tư liệu từ Phòng truyền thống Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn (SAWACO), trong giai đoạn 1900 - 1930, trước nhu cầu nước ngày càng tăng, chính quyền Sài Gòn đã cho xây dựng thêm một số cụm giếng cạn ở ngoại vi thành phố như Tân Sơn Nhất (1908), Phú Thọ (1910) và Gò Vấp (1923). Các cụm giếng này có nhiệm vụ trữ nước sạch và cung cấp cho người dân.
Kiến trúc và quy mô
Cụm giếng cạn Gò Vấp bao gồm nhiều giếng cạn dùng để trữ nước, sau đó bơm lên các đài phân phối và đến các hộ dân. Khu vực này có diện tích khoảng 100 m², nằm trong công viên Gia Định, được bao quanh bằng hàng rào. Bên trong là tòa nhà nhỏ mang kiến trúc kiểu Pháp, phía dưới là hệ thống giếng trữ nước với lối cầu thang bộ từ mặt đất dẫn xuống. Các thiết bị bơm và đường ống gang từ thời Pháp vẫn còn được lưu giữ tại đây.
Dấu tích kiến trúc của tòa nhà từ những ngày đầu xây dựng vẫn còn hiện hữu. Trước kia, công trình này nằm trong văn phòng của Đội thi công tu bổ, thuộc quản lý của Công ty Cổ phần Cấp nước Trung An; nay đã được bàn giao lại cho Xí nghiệp Cấp nước Sinh hoạt Nông thôn, trực thuộc SAWACO.
Kết cấu và nguyên lý hoạt động
Bên trong tòa nhà là khu vực mặt giếng. Phía bên phải là lối thang bộ bằng bê tông dẫn xuống giếng. Giếng có đường kính từ 1,6 - 2,2 m, sâu từ 13 - 22 m. Lối xuống giếng cạn là một ô hẹp, vừa đủ một người đi qua, thiết kế đặc trưng của các giếng cạn kiểu Pháp thời bấy giờ. Vách giếng lúc trước xây gạch nhưng về sau được xây bằng bê tông cốt thép.
Trong lòng giếng cạn đặt ống gang, phía dưới của ống gang nối với trụ lọc đặt gần đáy. Bên ngoài trụ lọc là lớp sạn lọc. Phía dưới lớp sạn lọc (đáy giếng) là các lớp cát, đây là giải pháp kỹ thuật giúp lọc và làm sạch nước ngầm trước khi đưa vào sử dụng.
Vào mùa mưa, mực nước tĩnh trong giếng cao hơn họng thu khiến nước tự chảy về giếng trung tâm. Vào mùa khô, mực nước tĩnh xuống thấp nên phải dùng bơm đưa nước từ giếng cạn về giếng trung tâm. Mỗi cụm giếng cạn thường gồm từ 10 - 20 giếng, được bố trí theo hình tròn quanh một giếng trung tâm. Từ giếng trung tâm, nước được xử lý, khử trùng rồi bơm vào hồ chứa, thủy đài hoặc đưa thẳng ra đường ống phân phối đến người dùng.
Bảo tồn và giá trị hiện tại
Hơn 100 năm tồn tại giữa lòng thành phố, cụm giếng cạn Gò Vấp vẫn được SAWACO gìn giữ như một phần ký ức của hành trình cấp nước cho người dân TP.HCM, hành trình mà SAWACO đang tiếp nối và phát triển đến tận hôm nay. Các thiết bị bơm và đường ống gang trăm tuổi vẫn còn được lưu giữ tại cụm giếng cạn Gò Vấp, như một minh chứng cho sự phát triển của ngành cấp nước đô thị.
