Gần sáu thập niên sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, những dấu tích chiến tranh tưởng chừng đã chìm sâu dưới lớp đất thời gian lại dần hiện lên. Từ những manh mối mong manh, các nhà nghiên cứu, chuyên gia và lực lượng quân đội đã lần theo dấu vết, khoanh vùng một hố chôn tập thể trên đường Trường Chinh (phường Kon Tum và phường Đăk Cấm, tỉnh Quảng Ngãi), mở ra hy vọng đưa những người lính năm xưa trở về với đồng đội và người thân.
Hai bức ảnh xuyên thời gian
Câu chuyện bắt đầu năm 2021, khi ông Bob Connor, nguyên Trung sĩ cảnh sát bảo vệ sân bay Biên Hòa thời chiến tranh Việt Nam, nhận được thông tin từ một cựu binh Mỹ (ẩn danh) từng tham chiến tại Kon Tum vào tháng 2/1968. Theo lời kể của cựu binh này, sau một trận đánh dữ dội tại Kon Tum, quân đội Mỹ đã tổ chức chôn cất khoảng 70-90 chiến sĩ quân giải phóng trong một rãnh thoát nước ven đường. Vị trí nằm giữa phía tây Biệt khu 24 và phía đông trại MACV Kon Tum – khu vực thuộc tuyến đường Trường Chinh ngày nay.
Đi kèm lời kể là hai bức ảnh quý giá. Một bức ghi lại cảnh quân Mỹ chôn cất các chiến sĩ bên rãnh thoát nước ven đường, trong ảnh có nét bút màu xanh đánh dấu vị trí rãnh nước. Bức còn lại chụp toàn cảnh Biệt khu 24, với vị trí nghi là hố chôn tập thể cũng được đánh dấu bằng nét bút xanh. Biệt khu 24 là đơn vị hành chính - quân sự của chính quyền Việt Nam Cộng hòa quản lý địa bàn Kon Tum và Gia Lai, còn trại MACV Kon Tum là căn cứ của Bộ Chỉ huy Viện trợ Quân sự Mỹ tại Kon Tum. Đây từng là hai cứ điểm quân sự quan trọng của liên quân Mỹ - Việt Nam Cộng hòa ở Tây Nguyên.
Những bức ảnh ấy sau đó được chuyển tới kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng (53 tuổi, trú TPHCM), người nhiều năm tham gia các hoạt động tìm kiếm liệt sĩ bằng phương pháp phân tích không ảnh và dữ liệu lịch sử.
Tiến hành giải mã
Để lần tìm dấu vết hố chôn tập thể, ông Nguyễn Xuân Thắng cùng các cộng sự thành lập nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam - Mỹ. Tháng 11/2025, toàn bộ hồ sơ nghiên cứu được bàn giao cho Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi. Ngay sau đó, một tổ công tác chuyên trách được thành lập để tiếp tục xác minh, đối chiếu với các nguồn tư liệu trong nước và quốc tế. Hàng loạt bản đồ quân sự, sơ đồ diễn biến trận đánh, ảnh vệ tinh giai đoạn 1967-1968 cùng lời kể của các nhân chứng lịch sử được rà soát kỹ lưỡng. Kết quả phân tích ban đầu cho thấy vị trí các rãnh mộ mà nhóm nghiên cứu xác định hoàn toàn trùng khớp với những dấu tích thực địa và các nguồn sử liệu hiện có, khu vực này có thể còn từ 70 đến 90 hài cốt liệt sĩ nằm trong hai rãnh chôn tập thể ở phía bắc và phía nam đường Trường Chinh.
Các liệt sĩ được xác định thuộc Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 24A, Mặt trận B3 Tây Nguyên, hy sinh trong trận đánh ngày 2/2/1968 (có thể sai số một ngày). Ngoài ra, nhiều khả năng còn có các chiến sĩ thuộc Tiểu đoàn Đặc công 406 và Tiểu đoàn Bộ binh 304 của Tỉnh đội Kon Tum - những đơn vị tham gia chiến đấu trong các ngày cuối tháng 1 và đầu tháng 2/1968.
Những phát hiện trong quá khứ càng củng cố nhận định nơi đây vẫn còn nhiều hài cốt chưa được tìm thấy. Năm 2001, khi đào hố dựng cột điện tại khu vực ngã ba Trường Chinh - Hàm Nghi, người dân đã phát hiện hài cốt liệt sĩ. Sau đó, lực lượng chức năng quy tập được 8 hài cốt nằm dọc theo một rãnh nước. Bảy năm sau, năm 2008, thêm 22 hài cốt liệt sĩ được phát hiện trong quá trình đào móng nhà trên đường Trường Chinh. Theo lời kể của người trực tiếp chứng kiến, các bộ hài cốt được chôn chung trong một hố lớn, nhiều hài cốt nằm chồng lên nhau.
Ông Thắng và ông Bob Connor quen biết từ năm 2016 khi cùng tham gia hỗ trợ tìm kiếm khu mộ tập thể khoảng 150 liệt sĩ tại sân bay Biên Hòa. Hiểu được giá trị đặc biệt của những tư liệu mới, ông Thắng lập tức bắt tay vào công việc xác minh. “Cựu binh Mỹ ẩn danh rất mong muốn những thông tin mình cung cấp sẽ giúp các liệt sĩ sớm trở về với gia đình. Đó cũng là động lực để chúng tôi theo đuổi hành trình này suốt nhiều năm”, ông Thắng chia sẻ.
Theo Đại tá Mai Kim Bình, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi, việc tổng hợp nhiều nguồn dữ liệu khác nhau cho thấy số liệt sĩ hy sinh tại khu vực này có thể lên tới hơn 150 người. Riêng tại hai rãnh mộ phía bắc và phía nam đường Trường Chinh được xác định trong nghiên cứu của nhóm Việt Nam - Mỹ, ước tính còn khoảng 30 - 50 hài cốt liệt sĩ chưa được quy tập.
Không bỏ qua bất kỳ dấu hiệu nhỏ nào
Sáng 5/6/2026, sau gần 60 năm chờ đợi, công tác khai quật, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh chính thức được triển khai. Khu vực từng là chiến trường ác liệt năm nào nay trở thành đại công trường tìm kiếm với sự tham gia của lực lượng quân đội, chuyên gia khoa học và chính quyền địa phương. Tại buổi lễ triển khai công tác khai quật, tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà - Trưởng Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ quốc gia đã trực tiếp động viên Đội K53 – lực lượng nòng cốt thực hiện nhiệm vụ quy tập hài cốt liệt sĩ.
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu các lực lượng phát huy cao nhất tinh thần trách nhiệm, kiên trì, tỉ mỉ trong từng khâu tìm kiếm, “vượt nắng thắng mưa”, không bỏ qua bất kỳ dấu hiệu nhỏ nào. Đồng thời yêu cầu các chuyên gia của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia TPHCM) ứng dụng đầy đủ khoa học, kỹ thuật vào phục vụ cho công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
Theo bà Y Ngọc, Phó chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Quảng Ngãi, Trưởng ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh, đợt khai quật lần này tập trung tìm kiếm hài cốt các chiến sĩ thuộc Trung đoàn 24A, Tiểu đoàn Đặc công 406 và Tiểu đoàn Bộ binh 304 đã hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.
