Chủ tịch UBND TP.HCM vừa ký Chỉ thị số 45, yêu cầu triển khai các giải pháp cấp bách nhằm thực hiện kết luận của Trung ương, hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số vào năm 2026. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là đẩy mạnh di dời nhà trên và ven kênh rạch, nâng chỉ tiêu từ 20.000 lên 40.000 căn, gắn với chỉnh trang đô thị và cải thiện môi trường.
Thực trạng di dời nhà ven kênh rạch
Trong những năm qua, việc di dời nhà trên và ven kênh rạch tại TP.HCM diễn ra chậm dần. Cụ thể, giai đoạn 1993 - 2000, thành phố di dời được 9.266 căn; giai đoạn 2001 - 2005 đạt 15.548 căn; giai đoạn 2006 - 2010 giảm còn 7.542 căn; giai đoạn 2011 - 2015 chỉ còn 3.350 căn; và giai đoạn 2016 - 2020 chỉ di dời được 2.479 căn. Các dự án nổi bật như cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm, rạch Xuyên Tâm, kênh Đôi đã được thực hiện, nhưng số lượng nhà di dời trong những năm gần đây rất hạn chế.
Nguyên nhân chính là do trước đây các dự án được thực hiện bằng nguồn vốn ngân sách, sau đó chuyển sang hình thức hợp tác công - tư (PPP). Tuy nhiên, hiện nay ngân sách hạn chế, doanh nghiệp không mặn mà tham gia, khiến chương trình gặp nhiều khó khăn.
Mục tiêu mới và danh mục các tuyến kênh rạch
Theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, thành phố cần đẩy mạnh các giải pháp giảm ùn tắc giao thông, tổ chức lại giao thông, phát triển vận tải hành khách công cộng, miễn phí xe buýt để giảm phương tiện cá nhân; xử lý các điểm ngập trọng điểm, hoàn thiện hệ thống thoát nước, kiểm soát triều. Đồng thời, khẩn trương rà soát, xây dựng lộ trình di dời nhà trên và ven kênh rạch, điều chỉnh chỉ tiêu từ 20.000 lên 40.000 căn.
Sở Xây dựng đã tổng hợp danh mục 349 tuyến sông, kênh, rạch cần tiếp tục di dời nhà ở trên địa bàn TP.HCM trước khi sáp nhập hành chính. Các tuyến này trải rộng tại nhiều khu vực nội thành và vùng ven, nơi tồn tại dày đặc các cụm nhà ở tự phát ven kênh, ảnh hưởng đến cảnh quan, môi trường và hệ thống tiêu thoát nước đô thị.
Giải pháp thực hiện
Phân loại nhà và chính sách bồi thường
TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện kinh tế Tài nguyên và môi trường TP.HCM, cho rằng đa số nhà ven kênh là nhà không giấy tờ, nhỏ, nên việc di dời rất khó khăn. Ông đề xuất cần phân loại nhà có giấy tờ, không giấy tờ, có số nhà, tạm trú tạm vắng để có chính sách bồi thường phù hợp. Đối với nhà không giấy tờ, cần hỗ trợ 70% giá bồi thường để khuyến khích người dân di dời.
Huy động nguồn vốn
Theo ông Thuận, ngân sách hiện khó khăn do phải tập trung cho nhiều dự án trọng điểm. Tuy nhiên, Nghị quyết số 260/2025 sửa đổi, bổ sung Nghị quyết số 98/2023 của Quốc hội về cơ chế đặc thù cho TP.HCM đã được ban hành, tạo cơ hội huy động nguồn lực xã hội hóa. Thành phố đã có kế hoạch triển khai 40 dự án bằng vốn ngân sách và 4 dự án vốn xã hội hóa, với số lượng di dời từ nay đến năm 2030 khoảng 23.429 căn. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP.HCM thực hiện 38/44 dự án.
Nghị quyết cho phép HĐND TP.HCM quyết định sử dụng ngân sách địa phương cho các dự án đầu tư công độc lập, tạo quỹ đất đấu giá để thu hồi vốn. Các dự án có vốn đầu tư từ 6.000 tỉ đồng trở lên sẽ được ưu tiên và thu hút nhà đầu tư chiến lược.
Mô hình chợ nổi và các kiến nghị
Bà Châu Mỹ Anh (Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM) đề xuất áp dụng mô hình từ Thái Lan: không cưỡng chế mà quy hoạch thành các khu chợ nổi, vừa chỉnh trang đô thị, tạo sinh kế cho người dân, vừa thu hút du khách. Trước mắt, cần tập trung vào từng dự án, địa bàn trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải. Đồng thời, hoàn thiện cơ chế khuyến khích xã hội hóa vốn, tăng cường tiếp cận vốn vay từ các tổ chức tín dụng, ODA, ADB, IDA...
Rà soát quỹ nhà tái định cư
Chủ tịch UBND TP.HCM chỉ đạo UBND các phường, xã, đặc khu khẩn trương rà soát, cập nhật hiện trạng quỹ nhà, đất tái định cư, bao gồm quỹ đã bố trí nhưng chưa sử dụng và quỹ đang quản lý chưa bố trí. Sở Xây dựng được giao tổng hợp, đánh giá tổng thể quỹ nhà, đất tái định cư trên toàn thành phố, tham mưu phương án quản lý, phân bổ và điều phối phù hợp, ưu tiên điều phối linh hoạt giữa các địa phương để tránh lãng phí và đáp ứng nhu cầu các dự án trọng điểm.
