Trong hơn ba tháng kể từ khi chiến sự nổ ra, Iran đã liên tục thay đổi chiến thuật và đến nay đã tái định hình cuộc đấu, thậm chí thay đổi bản chất của xung đột. Sau khi Mỹ và Iran leo thang căng thẳng bắt đầu từ vụ trực thăng chiến đấu Apache của Mỹ rơi ngày 9/6, Iran cảnh báo nếu ngoại giao thất bại, nước này sẵn sàng nối lại chiến sự và mở rộng xung đột ra ngoài Vịnh Ba Tư, đe dọa các tuyến hàng hải từ Ấn Độ Dương tới Biển Đỏ và Địa Trung Hải.
Thay đổi mức độ kiềm chế
CNN nhận định sự thay đổi về mục tiêu của Iran đã hé lộ khi nước này tấn công cảnh cáo Israel đêm 7/6, nhằm phá vỡ thế bế tắc trong đàm phán. Kể từ đó, hàng loạt diễn biến nóng bỏng liên tục tiếp nối. "Chúng tôi đã đảo ngược phương trình ngừng bắn vốn chỉ tồn tại trên giấy tờ và liên tục bị vi phạm. Cho đến khi có thiện chí thực sự xây dựng lòng tin, phản ứng của Iran sẽ giữ nguyên", ông Mohammad Bagher Ghalibaf, trưởng đoàn đàm phán Iran, tuyên bố ngày 8/6.
Ông Aaron David Miller, nhà đàm phán Mỹ từng tham gia các cuộc đàm phán hòa bình Trung Đông, nhận định: "Iran đã đặt cả Israel và Mỹ vào thế khó. Họ cho thấy sẵn sàng chấp nhận rủi ro vì tin rằng mình đang giành lợi thế". Theo ông Danny Citrinowicz, cựu phụ trách bộ phận Iran trong cơ quan tình báo quân đội Israel, Tehran tìm cách thiết lập "phương trình mới" trong xung đột. "Những diễn biến gần đây cho thấy giới lãnh đạo Iran tin rằng những gì không đạt được bằng ngoại giao có thể đạt được bằng sức mạnh", ông Citrinowicz nói.
Thay đổi phong cách lãnh đạo
Theo Foreign Affairs, vào thời điểm Mỹ-Israel tấn công Iran cuối tháng 2/2026, Iran suy yếu nghiêm trọng. Tuy nhiên, bức tranh thực tế hiện tại rất khác. Iran vẫn duy trì năng lực quân sự và công nghiệp. Mục tiêu ban đầu của Mỹ và Israel là giáng đòn chí mạng vào Iran đã không đạt được. Thay vì bị đánh gục, Iran được chiến tranh tái định hình theo cách không ai ngờ tới.
Để tồn tại và tạo lợi thế chiến lược mới, Tehran buộc phải thích nghi và đổi mới, từ cách tiến hành chiến tranh, điều hành nhà nước đến quản lý xã hội, với tốc độ chưa từng có. Cuộc chiến đã tạo ra một Iran mới, có khả năng định hình lại Trung Đông và ảnh hưởng đến địa chính trị thế giới trong nhiều năm tới. Mỹ và Israel từng kỳ vọng nhanh chóng giành chiến thắng bằng cách ám sát các lãnh đạo cấp cao Iran, nhưng chiến lược này lại mở đường cho một thế hệ lãnh đạo mới lên nắm quyền. Nhiều nhà quan sát phương Tây cho rằng ban lãnh đạo mới có lập trường cứng rắn không kém thế hệ trước, đồng thời phát triển văn hóa kỹ trị, có tổ chức, đặt trọng tâm vào phòng thủ quốc gia. Bộ máy lãnh đạo Iran hiện hành động thực dụng, đánh giá năng lực tỉnh táo hơn, duy trì kiên nhẫn chiến lược nhưng sẵn sàng hành động quyết đoán khi cần.
Ngay sau cuộc chiến tháng 6/2025 kết thúc, IRGC bắt đầu chuẩn bị cho khả năng một cuộc chiến mới. Các viện nghiên cứu, trung tâm chiến lược và cơ quan chính phủ Iran liên tục thảo luận về chiến tranh và những thay đổi cần thiết. Chỉ trong 8 tháng trước cuộc chiến mới, Iran đã thực hiện nhiều cải cách hơn cả một thập kỷ trước đó cộng lại. Thế hệ lãnh đạo kỹ trị ngày càng đóng vai trò chủ đạo. Trước đó, suốt hơn 4 thập kỷ, Iran đã nghiên cứu chiến tranh phi đối xứng. Khi triển khai, Iran sử dụng UAV, tàu cao tốc và thủy lôi, chứng minh khả năng gây sức ép tại eo biển Hormuz, đồng thời mở rộng chiến trường Vịnh Ba Tư, gây thiệt hại cho căn cứ quân sự Mỹ và gây khủng hoảng cho các quốc gia vùng Vịnh. Sự khủng hoảng niềm tin giữa các nước vùng Vịnh và Washington được cho là sẽ kéo dài.
Sau hơn 3 tháng Mỹ và Israel phát động cuộc chiến, bộ máy chính quyền Iran vẫn tồn tại. Iran chống chịu được các đợt không kích dữ dội, duy trì kiểm soát eo biển Hormuz và đối đầu với lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ. Chiến lược chiến tranh phi đối xứng của Iran cho thấy năng lực đáng gờm mà Washington từ lâu xem nhẹ. Tehran coi thế bế tắc hiện nay là biểu hiện của cán cân quyền lực mới. Lệnh phong tỏa của Mỹ gây áp lực lên kinh tế Iran, nhưng cũng làm nổi bật tầm quan trọng chiến lược của việc Tehran kiểm soát eo biển Hormuz. Việc Mỹ chuyển trọng tâm từ chiến tranh trên không sang phong tỏa trên biển đồng nghĩa Washington thừa nhận Iran đã thay đổi bản chất chiến trường. Một nhà phân tích chính trị Iran nói với Foreign Affairs: "Việc dỡ bỏ trừng phạt không còn quá quan trọng, vì chúng tôi biết điều đó sẽ không xảy ra hoặc không kéo dài. Giờ đây, quản lý eo biển Hormuz mới là chìa khóa".
Thay đổi chiến thuật đàm phán
IRGC hiện không còn đặt cược hoàn toàn vào ngoại giao. Giới chức Mỹ từng nhìn nhận sự chậm rãi của Iran trong đàm phán là biểu hiện của sự khó thống nhất nội bộ. Theo Foreign Affairs, phong cách đàm phán của Tehran phản ánh sự tự tin mới cùng những bài học từ các vòng đàm phán trước. Giới lãnh đạo Iran tin rằng trên bàn đàm phán, Mỹ đang cố đạt được những điều không thể giành được trên chiến trường. Bà Narges Bajoghli và ông Vali Nasr, hai giáo sư nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Johns Hopkins, cho rằng Iran tận dụng chiến thuật đàm phán kiểu "phiên chợ bazaar", với đặc trưng phát huy sự kiên nhẫn, lặp lại yêu cầu, thương lượng dài hạn nhằm khiến đối phương mệt mỏi hoặc bộc lộ giới hạn dẫn đến nhượng bộ. Trong khi Tổng thống Mỹ ưu tiên thỏa thuận nhanh, mang tính giao dịch và trình diễn chính trị, Iran theo đuổi chiến lược thỏa thuận kéo dài, duy trì sự mơ hồ để tìm kiếm nhượng bộ từng bước. Cuộc đối đầu hiện nay không chỉ là xung đột quân sự với nhiều nút thắt khó gỡ, mà còn là cuộc cạnh tranh giữa hai nhịp độ đàm phán: một bên muốn kết quả nhanh, một bên tin thời gian là đồng minh.
Thay đổi cảm nhận người dân
Các cuộc biểu tình quy mô lớn tại Iran hồi tháng 1/2026 từng phản ánh sự mệt mỏi của người dân trước áp lực kinh tế. Tuy nhiên, cuộc chiến do Mỹ và Israel tiến hành đã làm thay đổi cảm nhận của người Iran. Thiệt hại chiến tranh rất lớn: cơ sở hạ tầng công nghiệp, nhà máy, trường học, bệnh viện, di tích và khu dân cư bị phá hủy. Trong bom đạn, sức ép quân sự đã kích hoạt phản ứng dân tộc, người Iran đoàn kết trong cuộc đấu tranh. Người dân tham gia tuần hành hàng ngày, lập hàng rào người bảo vệ nhà máy điện và cầu trọng yếu. Những vấn đề nội bộ từ tháng 1 dần mờ đi trước bom đạn và sức tàn phá. Cuối cùng, chiến tranh trở thành phép thử khắc nghiệt tạo ra một phiên bản mới của Iran, đánh dấu cuộc chuyển giao thế hệ lãnh đạo lớn nhất trong nhiều thập kỷ.
