Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Dĩnh vừa đề xuất giảm mạnh số lượng thôn, tổ dân phố trên toàn quốc từ 89.574 xuống còn khoảng 30.000, tức giảm khoảng 2/3. Đề xuất này được đưa ra trong bối cảnh Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các địa phương hoàn thành phương án tổng thể trước ngày 10/6 và triển khai xong trước 30/6, đánh dấu bước tiếp theo trong tái cấu trúc hệ thống quản trị địa phương sau khi mô hình chính quyền 2 cấp được áp dụng.
Bộ Nội vụ cũng vừa công bố dự thảo Nghị định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố, cùng chế độ chính sách cho người hoạt động không chuyên trách. Một điểm đáng chú ý là quy định tiêu chí quy mô số hộ gia đình theo từng vùng miền, nhằm phù hợp với thực tế quản lý sau sáp nhập.
Giảm đầu mối nhưng giữ ổn định cộng đồng
Trao đổi với báo chí, TS Nguyễn Tiến Dĩnh nhấn mạnh việc phân loại tiêu chí theo vùng là cần thiết. Riêng Hà Nội và TP.HCM, dự thảo đề xuất thôn phải có từ 500 hộ trở lên, tổ dân phố từ 700 hộ; các vùng khác như Trung du miền núi phía Bắc, Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ hay Đồng bằng sông Cửu Long sẽ có tiêu chí riêng. Ông cho rằng: "Việc phân loại như vậy phản ánh tương đối sát thực tiễn quản lý hiện nay, nhất là sau khi các đơn vị hành chính cấp xã được mở rộng quy mô đáng kể."
Ông Dĩnh đề xuất giảm số thôn, tổ dân phố xuống còn khoảng 30.000, tương đương 1/3 hiện tại, để bảo đảm tinh gọn bộ máy. Tuy nhiên, ông lưu ý đây là lĩnh vực "rất đặc thù", không thể sáp nhập cơ học. Ở khu vực đô thị, việc sáp nhập thuận lợi hơn do dân cư tập trung, nhưng ở nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, các thôn, làng, ấp, bản không chỉ là đơn vị quản lý mà còn là không gian văn hóa cộng đồng. "Có nơi khoảng cách giữa các thôn cách nhau hàng kilomet, có nơi trong cùng một xã nhưng giọng nói, phong tục, tín ngưỡng đã khác nhau", ông phân tích. Nhiều làng duy trì đình làng riêng, lễ hội riêng, tục lệ riêng, thờ Thành hoàng riêng. Nếu chỉ căn cứ số hộ để sáp nhập dễ tạo xung đột trong cộng đồng.
Ông nhấn mạnh: "Mục tiêu lớn nhất không phải chỉ là giảm số lượng đầu mối, mà là tạo sự ổn định và đồng thuận xã hội. Nếu chỉ đạt quy mô mà nảy sinh mâu thuẫn về văn hóa, nếp sống thì sẽ rất phức tạp."
Góc nhìn chuyên gia: Cần lấy ý kiến nhân dân thực chất
TS Nguyễn Văn Đáng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng việc sắp xếp thôn, tổ dân phố là bước đi tất yếu để đồng bộ với chính quyền 2 cấp. Nếu duy trì số lượng lớn như hiện nay, bộ máy cấp xã sẽ cồng kềnh, khó nâng cao hiệu quả quản trị. Tuy nhiên, yếu tố quyết định thành công là sự đồng thuận của người dân. Ông đặc biệt lưu ý việc lấy ý kiến nhân dân không được làm hình thức: "Cán bộ phải trực tiếp xuống địa bàn, lắng nghe tâm tư nguyện vọng của từng nhóm dân cư, từ đó tổng hợp và giải quyết hợp lý."
Thống kê của Bộ Nội vụ cho thấy, đến năm 2025, cả nước có 89.574 thôn, tổ dân phố.
Trưởng thôn gánh vai trò "đứng mũi chịu sào"
Nguyên Thứ trưởng Nguyễn Tiến Dĩnh cũng quan tâm đến đội ngũ người hoạt động không chuyên trách sau sắp xếp. Khi quy mô địa bàn lớn hơn, tính chất dân cư phức tạp hơn, yêu cầu đối với cán bộ cơ sở thay đổi. "Sáp nhập 3 thôn thành 1 thì mỗi thôn vẫn có đình làng riêng, phong tục riêng. Nếu cán bộ không có năng lực, phương pháp làm việc tốt thì khó đáp ứng yêu cầu", ông nói, nhấn mạnh cần đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ này.
ThS Chính sách công Nguyễn Tuấn Anh cho rằng vai trò của trưởng thôn, tổ trưởng dân phố sẽ thay đổi lớn, chuyển sang tính chất "quản trị cộng đồng", đòi hỏi kỹ năng vận động quần chúng và xử lý nhiều vấn đề phát sinh. "Họ phải thực sự là người đứng mũi chịu sào, nắm dân, gần dân và kết nối với chính quyền cấp xã", ông nói. Công việc phức tạp hơn bao gồm hòa giải mâu thuẫn, bảo đảm an ninh trật tự, quản lý cư trú, tiếp nhận phản ánh của người dân.
Để đội ngũ này yên tâm công tác, ông Tuấn Anh cho rằng chính sách cần thiết kế thực chất, không cào bằng, phân loại theo đặc thù địa bàn. "Chính sách tốt là chính sách khiến người làm ở cơ sở cảm thấy công sức được ghi nhận, được tôn trọng và có ý nghĩa."
Sau nhiều cuộc sắp xếp đơn vị hành chính, lần cải tổ này đi sâu tới cộng đồng dân cư – nơi gần dân nhất và nhạy cảm nhất. Thôn, tổ dân phố không chỉ là đơn vị tự quản mà còn là cấu trúc xã hội – văn hóa tồn tại bền vững qua nhiều thế hệ. Thành công của cuộc sắp xếp sẽ được đo không chỉ bằng số đầu mối giảm, mà còn ở sự ổn định, đồng thuận và hiệu quả vận hành của các cộng đồng mới.
