Iran đang chuẩn bị một 'luật chơi' mới tại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược của thị trường năng lượng toàn cầu, sau thỏa thuận hòa bình với Mỹ. Theo tài liệu lưu hành trong giới vận tải biển quốc tế mà Financial Times tiếp cận, Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) của Iran quy định mọi tàu thuyền muốn qua eo biển Hormuz phải có hợp đồng bảo hiểm hợp lệ do cơ quan này phê duyệt. Hiện việc cấp bảo hiểm vẫn miễn phí, nhưng PGSA khẳng định bảo lưu quyền áp dụng phí bảo hiểm trong tương lai, với mức phí do đơn vị bảo hiểm liên quan quyết định.
Lo ngại về một 'chế độ quản lý mới'
Theo thỏa thuận hòa bình tạm thời giữa Mỹ và Iran, Tehran cam kết khôi phục lưu lượng hàng hải qua Hormuz về mức trước chiến tranh và không thu phí trong 60 ngày. Tuy nhiên, khả năng áp phí sau thời hạn này khiến giới vận tải biển lo ngại. Nhiều chuyên gia cho rằng việc áp phí có thể vi phạm Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), vốn bảo đảm quyền tự do hàng hải trên các tuyến đường quốc tế.
Một quan chức Iran giấu tên khẳng định bản ghi nhớ giữa Tehran và Washington rất rõ ràng: trong 60 ngày đầu, mọi hoạt động hàng hải không phát sinh phí. Sau đó, Iran và Oman sẽ cùng xây dựng cơ chế mới quản lý eo biển, có thể bao gồm các khoản thu liên quan đến dịch vụ hàng hải và bảo đảm an toàn. Các chi tiết cụ thể đang được thảo luận, và các quốc gia trong khu vực sẽ được tham vấn trước khi quyết định cuối cùng.
Oman, quốc gia có lãnh hải phía tây eo biển Hormuz, từ lâu không thu phí tàu thuyền quá cảnh. Tuy nhiên, theo nguồn tin am hiểu, Muscat đang cân nhắc áp dụng các khoản phí 'hợp pháp' cho dịch vụ hàng hải như bảo vệ môi trường, điều phối luồng tàu, hoa tiêu và an ninh. Điều này cho thấy nhiều nước ven eo biển đang tìm kiếm cơ chế quản lý mới sau xung đột làm thay đổi cán cân an ninh khu vực.
Iran phát cảnh báo với tàu thuyền
Ngày 19/6, Iran bắn cảnh cáo các tàu thuyền gần eo biển Hormuz và phát thông điệp vô tuyến, nhấn mạnh rằng việc Israel rút quân khỏi Lebanon, chấm dứt phong tỏa trên biển và sự hiện diện của Mỹ là điều kiện cốt lõi để thực hiện thỏa thuận. 'Cho tới khi các điều kiện này được đáp ứng, eo biển Hormuz sẽ vẫn đóng cửa', thông báo nêu rõ. Iran cảnh báo các tàu không nên tiếp cận khu vực và bất kỳ tàu nào phớt lờ chỉ thị đều có thể trở thành mục tiêu.
Trước đó, Tehran từng đề xuất thu 2 triệu USD bằng tiền điện tử mỗi tàu qua Hormuz, dù chưa triển khai. Theo thỏa thuận tạm thời, Iran sẽ thảo luận với Oman và các quốc gia vùng Vịnh để xác định mô hình quản lý tương lai, đảm bảo phù hợp với luật pháp quốc tế và tôn trọng quyền chủ quyền. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng đây là vấn đề gây tranh cãi nhất trong đàm phán Mỹ - Iran, bên cạnh chương trình hạt nhân và tình hình Israel - Hezbollah. Quyền kiểm soát eo biển Hormuz được xem là đòn bẩy chiến lược quan trọng nhất của Tehran.
Hành lang nhân đạo vẫn chưa được mở
Tình hình phức tạp hơn khi PGSA - cơ quan mới thành lập hồi tháng 5 để quản lý Hormuz - nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ, khiến các công ty vận tải biển quốc tế khó xử giữa tuân thủ yêu cầu Iran và nguy cơ vi phạm lệnh trừng phạt Washington. PGSA công bố tuyến hàng hải bắt buộc sát bờ biển Iran, cảnh báo đi chệch tuyến hoặc dùng lộ trình thay thế là vi phạm. Nhiều chủ tàu thận trọng vì lo ngại pháp lý và nguy cơ thủy lôi còn sót lại.
Sau làn sóng tàu thuyền rời Vùng Vịnh ngày 18/6, lưu lượng hàng hải qua Hormuz ngày 19/6 vẫn thấp do căng thẳng Mỹ - Iran - Israel. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đang nỗ lực thiết lập hành lang nhân đạo để sơ tán thủy thủ mắc kẹt, một số đã bị kẹt hơn 100 ngày. Tổng thư ký IMO Arsenio Dominguez cho biết tổ chức đang thu thập cam kết an toàn, bao gồm cả nguy cơ từ thủy lôi.
