Trong cuộc trò chuyện về vấn đề bảo vệ bản quyền tác giả, phóng viên đã đặt câu hỏi với bà Phan Cẩm Tú về ý thức tự bảo vệ tài sản của các chủ sở hữu. Bà cho rằng các nhà chủ sở hữu quyền ở Việt Nam rất có ý thức, nhưng do lịch sử bản quyền còn mới mẻ nên họ chưa dồn nhiều tâm sức xây dựng nền tảng bảo vệ từ đầu. Tâm lý chung là chưa quá tự tin vào hành lang pháp lý, dẫn đến sự lơ là. Bà khuyến nghị các nhà làm phim nên sử dụng chuyên gia pháp lý ngay từ thời điểm ban đầu, mỗi bước sản xuất đều cần hành lang pháp lý vững chắc. Việc đăng ký bản quyền với Cục Bản quyền tác giả cũng rất quan trọng để được hỗ trợ khi xảy ra tranh chấp.
Trường hợp vi phạm điển hình
Bà Phan Cẩm Tú kể về trường hợp nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc, khi phim chưa ra rạp đã bị phát tán trên các trang web lậu. Lúc đó, giải pháp duy nhất là làm đơn gửi cơ quan nhà nước để ngăn chặn. Bà thừa nhận chưa có giải pháp tốt hơn để ngăn chặn trước khi bị đánh cắp. Việc kêu gọi ý thức khán giả như anh Trấn Thành làm với “Thỏ Ơi!!” cũng không giải quyết triệt để. Chủ sở hữu cần kết hợp nhiều biện pháp: đăng ký bản quyền, tuyên truyền nâng cao ý thức cộng đồng. Tuy nhiên, thói quen sử dụng luật sư và soạn thảo hợp đồng chặt chẽ vẫn còn hạn chế do ngại chi phí. Ở nước ngoài, khâu pháp lý được chú trọng từ đầu, trong khi ở Việt Nam, luật sư thường chỉ được nhờ khi vấn đề đã phát sinh.
Mô hình quốc tế và bài học cho Việt Nam
Theo bà Phan Cẩm Tú, ở quốc tế, các chủ sở hữu làm hợp đồng chặt chẽ từ khâu ban đầu đến khâu phân phối để khẳng định quyền lợi. Vai trò của luật sư và chuyên gia pháp lý chuyên ngành điện ảnh rất rõ ràng. Ở Việt Nam, tình hình đã cải thiện khi các nhà làm phim bắt đầu có ngân sách trả tiền luật sư. Bà khuyến khích các luật sư đầu tư chuyên sâu vào lĩnh vực này và học hỏi mô hình nước ngoài. Với sự phát triển của AI, chi phí thực thi pháp lý có thể thấp hơn, nhưng quan trọng nhất vẫn là ý thức muốn làm điều đó ngay từ đầu.
Hệ thống pháp luật hiện nay
Bà Phan Cẩm Tú đánh giá hệ thống pháp luật hiện nay đã tốt hơn nhiều so với trước, đặc biệt là việc đưa các vụ án vi phạm bản quyền ra xét xử hình sự. Tuy nhiên, bản quyền là vấn đề khó, đòi hỏi sự phối hợp chi tiết và chuyên môn hóa cao độ từ luật sư, tòa án, cơ quan điều tra đến các tổ chức quốc tế. Ở Việt Nam, chưa có hệ thống nhân sự chuyên nghiệp cho lĩnh vực này. Một điều tra viên tội phạm mạng thông thường chưa chắc hiểu rõ cơ chế nhảy tên miền của các trang web lậu. Yêu cầu chứng minh bản quyền cho 50.000 bộ phim trong môi trường số là không thực tế. Bà nhấn mạnh cần nâng cao năng lực và chuyên môn hóa của các cơ quan thực thi pháp luật.
Nỗi niềm của nhà sản xuất
Làm ra một bộ phim tốn nhiều công sức, tiền bạc và là tình yêu của người làm nghệ thuật. Nếu lý tưởng, nghệ sĩ nên được Nhà nước tài trợ và sản phẩm được cung cấp miễn phí, nhưng thực tế họ phải sống bằng nguồn thu từ phim. Khi phim vừa ra rạp đã bị đưa lên mạng miễn phí, doanh thu vé bị ảnh hưởng nghiêm trọng. 6,7 tỷ lượt truy cập web lậu tương ứng với số tiền khổng lồ bị đánh cắp. Bà đánh giá những người làm điện ảnh Việt Nam rất dũng cảm và đam mê, và việc tài sản của họ bị ăn cắp trắng trợn là vô cùng ngang trái.
Chế tài xử phạt chưa đủ mạnh
Bà Phan Cẩm Tú cho rằng các bản án xử lý vi phạm hình sự hiện nay thường là án treo, tính răn đe chưa cao. Thế giới nhìn vào sẽ thấy hệ thống luật pháp chưa nghiêm khắc. Nếu nhà nước không xử lý quyết liệt, danh tiếng Việt Nam là quốc gia xuất khẩu web lậu sẽ duy trì, ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của các nhà làm phim nước ngoài. Bà kết luận rằng tình trạng vi phạm bản quyền sẽ còn tiếp diễn do công nghệ phát triển nhanh và ý thức người dùng cần cải thiện. Giải pháp đòi hỏi môi trường đồng bộ từ chính sách, pháp luật nghiêm minh đến ý thức người dân, và Nhà nước cần quyết liệt hơn.
