Bà Nguyễn Thị Thinh, Phó giám đốc - Phó tổng biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, nhấn mạnh rằng quy trình biên tập, đọc duyệt và thẩm định chặt chẽ là nền tảng để đảm bảo chất lượng cho mỗi xuất bản phẩm. Trong bối cảnh cuốn "Chuyện với Thanh" bị thu hồi, tiêu hủy do hạn chế trong công tác biên tập, việc nâng cao chất lượng biên tập sách trở thành trăn trở lớn của giới xuất bản.
Quy trình biên tập chặt chẽ qua nhiều khâu
Theo bà Thinh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đã xây dựng quy trình xuất bản gồm nhiều bước, nhiều khâu, buộc mọi cán bộ, biên tập viên phải tuân thủ nghiêm ngặt. Khi tiếp nhận bản thảo từ tác giả, lãnh đạo Ban biên tập đọc sơ bộ; nếu đạt yêu cầu mới đưa vào kế hoạch xuất bản, nếu không thì trả lại. Bản thảo cần sửa chữa sẽ được trao đổi với tác giả chỉnh sửa hoàn chỉnh trước khi chuyển lại cho nhà xuất bản.
Mỗi bản thảo, biên tập viên phải đọc ít nhất 3 lần, sau đó chuyển tác giả xem lại và trao đổi những chỗ cần sửa. Toàn bộ thông tin sự kiện, trích dẫn trong bản thảo đều được biên tập viên tra cứu lại để đảm bảo chuẩn xác. Sau khi biên tập hoàn chỉnh, biên tập viên viết phiếu duyệt bản thảo báo cáo thực trạng và trình lên lãnh đạo ban biên tập. Lãnh đạo ban biên tập đọc, chỉnh sửa, nếu bản thảo cần bổ sung nhiều thì trả lại biên tập viên và tác giả. Khi bản thảo hoàn thiện, nó được chuyển sang bộ phận đọc kiểm tra nội dung và hình thức; nếu phát hiện vấn đề, lại trả về ban biên tập cùng tác giả sửa tiếp.
Sau đó, bộ phận đọc kiểm tra hình thức viết nhận xét và trình duyệt đến phó giám đốc - phó tổng biên tập. Lãnh đạo nhà xuất bản tiếp tục đọc, sửa chữa; nếu cần bổ sung nội dung thì sửa trực tiếp hoặc trả lại ban biên tập phối hợp cùng tác giả. Sau khi sửa xong, báo cáo phó giám đốc - phó tổng biên tập xem lại, viết phiếu nhận xét, đề nghị ký hợp đồng bản quyền và cấp chủ trương xuất bản. Hoàn chỉnh các thủ tục mới trình giám đốc - tổng biên tập ký duyệt in. Nếu bản thảo không có vấn đề, ký duyệt in ngay; nếu còn phải sửa, trả lại ban biên tập. Mọi sửa chữa đều được chuyển lại phó giám đốc, bộ phận đọc kiểm tra và ban biên tập để xem lại, rút kinh nghiệm.
Bản thảo sau khi ký duyệt in mới chuyển chế bản, đọc morasse. Trong quá trình này nếu phát hiện sai sót, ban biên tập tiếp tục sửa và báo cáo giám đốc - tổng biên tập. Tác giả phải phối hợp cùng nhà xuất bản trong suốt quá trình từ biên tập, đọc duyệt đến hoàn thiện bản bông. Khi in sách, nhà in chuyển sách mẫu về ban biên tập đọc; biên tập viên đọc sách mẫu, nếu không có vấn đề thì viết phiếu đọc sách mẫu báo cáo lãnh đạo. Nếu phát hiện sai sót, tiếp tục chỉnh sửa hoặc in lại. Sau khi sách in xong, nộp lưu chiểu, 10 ngày sau lãnh đạo nhà xuất bản mới ký quyết định phát hành chính thức.
Đối với bản thảo nội dung quan trọng, phức tạp hoặc nhạy cảm, nhà xuất bản lập hội đồng thẩm định, mời chuyên gia, nhà khoa học góp ý. Nhờ quy trình chặt chẽ, sách của nhà xuất bản ngày càng nâng cao chất lượng, bảo đảm tính khoa học, chính xác, chuẩn mực, được bạn đọc tin cậy.
Nâng cao chất lượng biên tập nhờ trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp
Bà Thinh cho rằng, biên tập sách là nghề đặc thù, chỉ có sự tự học của biên tập viên mới giúp họ nhanh chóng trưởng thành và tích lũy kinh nghiệm. Sinh thời, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng nhấn mạnh: "Sách là văn bia để đời", mà đã là văn bia thì không được để sai. Do vậy, để nâng cao chất lượng biên tập, trước hết phải nâng cao vai trò, trách nhiệm của đội ngũ biên tập viên và những người tham gia quá trình biên tập - xuất bản. Chất lượng bản thảo phụ thuộc rất lớn vào tinh thần trách nhiệm và năng lực của biên tập viên. Nếu biên tập viên thiếu trách nhiệm, không dành đủ thời gian đọc kỹ, không tra cứu sự kiện, trích dẫn, sẽ không phát hiện được thiếu sót. Nếu không đủ năng lực, không chịu khó học tập, không trau dồi kiến thức, đạo đức nghề nghiệp, thì không thể phát hiện lỗi sai, không góp ý được cho tác giả, đặc biệt không nhận diện được vấn đề nhạy cảm chính trị.
Bà Thinh nhấn mạnh: "Mỗi biên tập viên phải coi chất lượng sách là danh dự nghề nghiệp và uy tín của nhà xuất bản. Khi mỗi biên tập viên đều coi chất lượng sách là danh dự nghề nghiệp thì chất lượng biên tập sẽ được nâng lên một cách bền vững." Biên tập viên cần trau dồi kiến thức, giữ vững bản lĩnh chính trị, thường xuyên học tập nghị quyết, chỉ thị của Đảng, nắm vững chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cập nhật lý luận và thực tiễn mới, nâng cao khả năng nhận diện quan điểm sai trái. Chỉ khi có nền tảng chính trị vững vàng, biên tập viên mới đủ khả năng thẩm định và xử lý chính xác nội dung bản thảo. Biên tập viên cần bồi dưỡng kỹ năng chuyên sâu theo từng loại sách, trở thành chuyên gia trong lĩnh vực, không chỉ sửa câu chữ mà còn phản biện, góp ý nâng cao giá trị khoa học. Bên cạnh đó, cần rèn tinh thần làm việc cẩn trọng, khoa học, đặt chất lượng xuất bản phẩm lên hàng đầu, đọc sâu, hiểu kỹ trước khi sửa, thường xuyên rút kinh nghiệm. Nhà xuất bản cũng cần xác định rõ trách nhiệm các cấp, thực hiện nghiêm quy trình đọc duyệt nhiều vòng, tăng cường phản biện nội bộ. Trong bối cảnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ hỗ trợ rà soát lỗi kỹ thuật, chính tả, đối chiếu văn bản dữ liệu là giải pháp quan trọng.
Phẩm chất và kỹ năng của biên tập viên giỏi
Bà Thinh chia sẻ, một biên tập viên giỏi cần hội tụ ba yếu tố: phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực chuyên môn. Phẩm chất chính trị vững vàng: lập trường tư tưởng kiên định, bản lĩnh chính trị vững, nắm vững chủ trương đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, có khả năng nhận diện và xử lý nội dung chưa phù hợp về chính trị, tư tưởng. Đạo đức nghề nghiệp trong sáng: trung thực, khách quan, cẩn trọng, có tinh thần trách nhiệm cao, tôn trọng tác giả, tôn trọng sự thật và giá trị khoa học, giữ gìn uy tín thương hiệu. Trình độ chuyên môn vững chắc: kiến thức sâu về lĩnh vực phụ trách, nắm vững nghiệp vụ biên tập, xuất bản, khả năng phát hiện và chỉnh sửa lỗi chính xác, tư duy logic, phân tích, tổng hợp, phản biện khoa học, thành thạo công cụ biên tập và quản lý dữ liệu điện tử, khai thác tài liệu số. Bà Thinh kết luận: "Biên tập viên giỏi là người 'vững về chính trị, sáng về đạo đức, sâu về chuyên môn, nhạy bén với thực tiễn và thành thạo công nghệ', luôn đặt chất lượng sách và trách nhiệm xã hội lên hàng đầu."
Bà cũng nhấn mạnh: "Làm xuất bản là nghề chọn chữ, không phải nghề sắp chữ. Người làm xuất bản phải là người có tri thức, có kinh nghiệm thì mới làm được."
Vai trò của tổ chức xã hội - nghề nghiệp
Theo bà Thinh, tổ chức xã hội nghề nghiệp như Hội Xuất bản Việt Nam có thể góp phần nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản thông qua đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, tổ chức hội nghị, tọa đàm, diễn đàn trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ mô hình hay, thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Hội cũng tham gia phản biện, đề xuất chính sách hoàn thiện môi trường pháp lý, hỗ trợ các nhà xuất bản ứng dụng công nghệ, phát triển xuất bản điện tử. Thông qua giải thưởng, hội sách và hoạt động tôn vinh nghề nghiệp, Hội khích lệ tinh thần sáng tạo, trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp, thúc đẩy sự phát triển chuyên nghiệp, hiện đại và bền vững của ngành xuất bản Việt Nam.
