Yêu cầu được đưa ra theo lệnh của Tổng thống Pháp Raymond Poincaré ngay sau khi “quả bom” mang tên “Bản yêu sách của nhân dân An Nam” (Revendications du peuple annamite) nổ vang. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, chính quyền Paris không thể ngờ rằng họ đang bắt đầu hình thành một tổ chức mật vụ dưới sự quản lý của nhà nước, với vai trò vượt xa việc chỉ cung cấp tin tức.
Nguyễn Tất Thành - Bộ hồ sơ số 1
Bất cứ nhà sử học đương đại nào khi nghiên cứu về giai đoạn lịch sử đế quốc thực dân Pháp đều bắt đầu từ tập hồ sơ theo dõi Nguyễn Tất Thành – bí danh Nguyễn Ái Quốc – do SR (Service de Renseignement) – Cơ quan mật vụ thuộc CGTI (Contrôle Général des Travailleurs et Tirailleurs Indigènes) – lập ra với số hiệu “n°1”. Việc nghiên cứu bộ hồ sơ này không chỉ xuất phát từ tên tuổi vĩ đại của Hồ Chí Minh mà còn vì vai trò của nó trong lịch sử mật vụ Pháp.
Sau tiếng vang của “quả bom” “Bản yêu sách của nhân dân An Nam” gửi tới Hội nghị Hòa bình Versailles ngày 18/6/1919 do Nguyễn Ái Quốc ký tên, nhiều mật vụ, trong đó có Edouard, được cử theo dõi và nhận diện tác giả. Kết quả báo cáo sau một tháng theo dấu: “Người mang tên Nguyễn Ái Quốc, xuất thân từ Đông Dương, 27 tuổi. […] Nguyễn Ái Quốc làm thông dịch viên cho một nhóm người An Nam tại Pháp và là người thay mặt họ soạn thảo bản tuyên bố ‘Bản yêu sách của Nhân dân An Nam’ gửi tới nhiều nghị sĩ và thành viên chính phủ”. Tuy nhiên, thông tin về Nguyễn Ái Quốc trong nhiều tháng sau đó vẫn rất mơ hồ.
Sau báo cáo của mật vụ Jean ngày 24/10/1919, mật vụ Edouard lang thang khắp Paris tìm kiếm manh mối. Dưới danh nghĩa nhân viên Bộ Thuộc địa, Edouard gặp một người tên Hồ Ba, tự xưng là sinh viên gốc Bắc Kỳ từ Lyon. Edouard nghi ngờ Hồ Ba chính là tác giả Bản yêu sách. Tại cuộc gặp tiếp theo, Hồ Ba thừa nhận mình là Nguyễn Ái Quốc.
Cùng thời gian này, Bộ trưởng Thuộc địa Henry Simon thiết lập “cơ quan tình báo chính trị với nhiệm vụ theo dõi hành động của người An Nam tại Pháp và mối quan hệ của họ tại nước bản địa”. SR thuộc CGTI hợp tác với Bộ Nội vụ, Bộ Chiến tranh và cơ quan tình báo Bảo an Đông Dương. Hàng loạt hồ sơ theo dõi được mở ra với nhiều tên tuổi cách mạng, nhưng giới mật thám chọn Nguyễn Ái Quốc làm hồ sơ khởi đầu và công phu nhất.
Từ theo dõi cá nhân đến cơ quan theo dõi người bản địa tại Pháp
Đầu năm 1920, việc theo dõi càng sát sao. Trong một báo cáo thường ngày gửi Paul Arnoux, giám đốc SR, mật vụ ghi nhận: “Tôi xin thông báo rằng nhiệm vụ hiện tại vô cùng khó khăn, họ muốn thiêu sống tôi. Ngài Quốc biết mình đang bị theo dõi”. Cơ quan mật vụ buộc phải thừa nhận giới cách mạng Paris đang phản công, đòi hỏi tăng cường giám sát Nguyễn Ái Quốc.
Giới hành chính thực dân bắt đầu tổ chức theo dõi hệ thống, kết hợp với cơ quan mật vụ chính trị thuộc địa tại Đông Dương, đánh dấu việc mở rộng phạm vi hoạt động ra ngoài nước Pháp. Ngày 7/2/1920, sau hơn sáu tháng, mật vụ Pháp xác định Nguyễn Ái Quốc chính là Nguyễn Tất Thành. Dù mạng lưới mật vụ dày đặc, Nguyễn Ái Quốc vẫn gieo rắc nghi ngờ về danh tính thật.
Từ ngày 18/9/1920, báo cáo mật vụ được gửi về SR theo giờ. Ngay cả những mật vụ theo dõi Nguyễn Ái Quốc cũng trở thành đối tượng bị theo dõi. Tuy nhiên, do cơ quan mật vụ chưa chính thức, nhân lực không đủ để giám sát “quả bom Đông Dương” mọi lúc mọi nơi. Đầu năm 1921, báo cáo thưa dần, buộc Paris chuyển phương pháp: theo dõi thư từ, khám xét nhà ở. Tất cả tài liệu thu được từ Nguyễn Ái Quốc được chuyển tới văn phòng bộ trưởng. Ngày 9/11, Pierres Guesde báo cáo cho cơ quan Bảo an Đông Dương và Toàn quyền Đông Dương về việc thu giữ 67 tài liệu từ các cuộc khám xét bất hợp pháp tại nơi ở của Nguyễn Ái Quốc: “Với sự trợ giúp của người gác cửa tòa nhà số 9 hẻm Compoint, các ngài Devèze và Neron đã xâm nhập nhiều lần vào phòng của anh ta, sao chép các tài liệu quan trọng”.
Như vậy, trước khi cơ quan CAI (Service de contrôle et d’assistance en France des indigènes) chính thức thành lập, mối nguy hiểm từ “quả bom Đông Dương” đã buộc chính quyền Pháp sử dụng mọi biện pháp chưa từng áp dụng cho ai. Lần đầu tiên trong lịch sử đế quốc Pháp, thực dân theo dõi một cá nhân. Trước đó, việc theo dõi chỉ nhằm vào các tổ chức tập thể như nhân công bản địa ngành vũ khí, lính bản địa. Một số cá nhân từng bị theo dõi nhưng ở cấp độ đơn giản, do cơ quan không chuyên trách thực hiện trong thời gian ngắn.
Hiệu ứng “quả bom Đông Dương” đối với đế quốc Pháp
Nếu nhìn bằng con mắt đương đại, bộ hồ sơ theo dõi Nguyễn Ái Quốc do SR thực hiện năm 1919-1923 là bình thường, vì người bị theo dõi là nhân vật vĩ đại. Nhưng nếu nhìn tại cột mốc thời gian diễn ra việc theo dõi, khi không ai dự đoán Nguyễn Ái Quốc sẽ trở thành Hồ Chí Minh, bộ hồ sơ đồ sộ số hiệu “n°1” trở nên bất thường.
Trong bối cảnh lần đầu tiên giới chức đế quốc sử dụng mọi biện pháp quản lý, bao gồm hình sự hóa người có tư tưởng đối lập, nhằm tái khẳng định sự thống trị tại Đại lục, việc giám sát chính trị các nhà cách mạng trở thành công cụ duy trì trật tự đế quốc. Nghiêm trọng hơn, công cụ này được hành chính hóa với hệ thống quản lý gồm công chức và nhân lực nghiệp vụ, được nhà nước thực dân bảo hộ và hợp pháp hóa. Động thái này đánh dấu sự thất bại của nhiệm vụ khai hóa văn minh – lý do mà chủ nghĩa đế quốc biện minh cho việc xâm lược thuộc địa.
Với nhiệm vụ theo dõi các nhà cách mạng bản địa tại Pháp, cơ quan mật vụ dần trở thành công cụ khủng bố. Sự xuất hiện của cơ quan khủng bố đồng nghĩa với sự phá sản của mọi cố gắng hợp thức hóa chế độ thống trị thuộc địa. Từ đó, chế độ đế quốc không còn là nền văn minh bảo hộ mà là chế độ thống trị thực dân.
Nghiên cứu tập hồ sơ theo dõi Nguyễn Ái Quốc tại Paris làm sáng tỏ nhiều yếu tố lịch sử, không chỉ về cá nhân lãnh tụ dân tộc Việt Nam mà còn về cuộc chiến giữa chủ nghĩa đế quốc và các nhà cách mạng thuộc địa tại Paris. Ngay khi mới xuất hiện, Nguyễn Ái Quốc đã đánh dấu sự sụp đổ của chế độ đế quốc Pháp trên toàn thế giới. Việc theo dấu cá nhân ông chính thức rung hồi chuông cảnh báo cho đế quốc Pháp về sự hình thành và phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng giải phóng thuộc địa ngay trong lòng Paris.
Chú thích: [1] Khi mới thành lập năm 1917, CGTI có tên chính thức là Contrôle Général des Travailleurs et Tirailleurs Indochinois – Cơ quan kiểm soát nhân lực và tay súng Đông Dương.
