Hàng 'độc' Nam Phi... xa mà gần (Kỳ 3)
Trong lần tiếp cận nguồn tin tại Sân bay Nội Bài cách đây vài năm, chúng tôi bất ngờ khi biết giá cá hồi nhập từ Na Uy tại các kho hàng quanh sân bay bỗng rẻ bất thường, chỉ khoảng hơn 200 nghìn đồng mỗi kg. Mức giá này thấp hơn nhiều so với giá bán tại nước xuất xứ. Giải thích cho hiện tượng kỳ lạ này, người ta cho rằng cá hồi chỉ là vật mang, hàng thật mới có giá trị, thậm chí có thể bao gồm ngà voi, sừng tê giác đã được chế tác thành phẩm. Đây chỉ là một trong nhiều thủ đoạn của giới buôn lậu nhằm qua mặt cơ quan chức năng, vốn luôn cảnh giác với nguồn gốc hàng hóa.
Thủ đoạn của 'ông trùm'
Trong giới buôn lậu, có nhiều cách gọi để phân biệt các loại tội phạm. Những kẻ buôn động vật quý hiếm được gọi là dân buôn hàng 'độc'. Thủ đoạn phổ biến là nhúng ngà voi, sừng tê vào thùng nhựa đường, bọc giấy bạc, thạch cao... để đánh lừa máy soi chiếu tại sân bay, với niềm tin rằng máy sẽ không phát hiện được. Ngà voi còn bị cắt ngắn, sơn đen, chia nhỏ, trộn với sừng trâu bò rồi phân tán vào nhiều container hàng khác nhau, như hàng gỗ, hạt điều. Khi hàng đến Trung Quốc, việc gắn lại các khúc ngà chỉ là công đoạn dễ dàng đối với nghệ nhân địa phương, khiến các đường vân caro đặc trưng khó phân biệt.
Lý do hầu hết hàng 'độc' như xương hổ, sư tử, ngà voi, sừng tê, vảy tê tê đều có điểm đến là châu Á, đặc biệt là Đông Nam Á, Việt Nam và Trung Quốc, được giải thích một cách khoa học. Ở Nam Phi, cơ chế bảo vệ động vật hoang dã rất chặt chẽ, số lượng thú quý hiếm đôi khi vượt quá khả năng chăm sóc của các công viên và trang trại, dẫn đến việc xử lý những cá thể già, hung dữ hoặc nguy hiểm. Hàng hóa đến Việt Nam do quy luật cung cầu, xuất phát từ quan điểm lịch sử của văn minh Trung Hoa và các nước châu Á coi ngà voi là biểu tượng quyền lực, sừng tê và vảy tê tê có dược tính quý, cao hổ cốt là thần dược. Dù Nam Phi đã hạn chế săn bắn, các chuyến tham quan kèm săn bắn vẫn được phép, và sản phẩm từ động vật quý hiếm được quản lý chặt chẽ, thậm chí bơm đồng vị phóng xạ vào sừng tê hoặc gắn chip để theo dõi, ngăn săn trộm.
Việt Nam tham gia bảo vệ động vật hoang dã
Việt Nam đã tham gia nhiều hiệp ước quốc tế quan trọng, nổi bật là Công ước CITES từ năm 1994, kiểm soát buôn bán quốc tế hơn 34.000 loài, kết hợp với luật trong nước như Bộ luật Hình sự 2015, Điều 244, để xử phạt nghiêm các hành vi săn bắt, buôn bán. Thời gian gần đây, các vụ việc liên quan đến động vật hoang dã quý hiếm đã được phát hiện và xử lý nghiêm túc. Tuy nhiên, hầu hết các đối tượng buôn bán đều không hoạt động đơn lẻ mà là cả hệ thống có tổ chức. Thực tế cho thấy, những kẻ chịu trách nhiệm trước pháp luật thường chỉ là người vận chuyển, còn các 'ông trùm' ẩn mình an toàn. Nhiều vụ việc liên quan đến người Việt gần đây do cơ quan nước ngoài xử lý. Xâu chuỗi hành vi từ xây dựng trang trại, công ty buôn gỗ tại Nam Phi đến ngụy trang chế phẩm từ hổ, sư tử, ngà voi, sừng tê để đưa về nước, cho thấy một hệ sinh thái khép kín của các ông trùm giấu mặt. Nhiệm vụ quan trọng của cơ quan chức năng là điều tra đến tận kẻ cầm đầu, không chỉ đám đàn em sẵn sàng thế thân.
Một số 'ông trùm' nổi tiếng được nhắc đến như Khoa 'kim cương', B 'Nam Phi' ở Hà Nội, H 'Nam Phi' và T 'Viktor' ở Angola, chị T 'đen' ở Hương Khê (Hà Tĩnh), và đặc biệt là Mít-xtơ 'Oách' ở Hải Phòng, được coi là 'ông trùm của các ông trùm' với năng lực điều hành các chuyến hàng. Người ta đồn rằng mỗi container hàng 'độc' qua tay anh Oách phải trả 6-8 tỷ đồng tiền 'phế' để tránh mất hàng.
Hạ nhiệt 'điểm nóng'
Cách đây chục năm, làng nghề Nhị Khê ở Thường Tín, Hà Nội, nổi lên với việc công khai chế tác ngà voi thành đồ lưu niệm. Đối tác chính là thương nhân Trung Quốc, nơi nhu cầu rất lớn. Theo điều tra của Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV) năm 2016, tại Nhị Khê có 52/83 cơ sở kinh doanh mỹ nghệ có dấu hiệu buôn bán sản phẩm từ động vật hoang dã. Việc buôn bán diễn ra công khai dù biết là hàng cấm. Thông tin được gửi tới cơ quan chức năng, nhưng phải đến năm 2017-2019, Công an Hà Nội mới bóc gỡ nhiều vụ án liên quan, đưa một số chủ cơ sở đi tù. Tuy nhiên, chưa có đường dây nào bị triệt phá hoàn toàn. Khi Trung Quốc siết chặt kiểm soát (2017-2019), việc buôn bán hàng 'độc' khó khăn hơn, và làng nghề dần quay lại với nghề truyền thống là chế tác đồ gỗ. Sau đại dịch Covid-19, tại Nhị Khê cơ bản không còn kinh doanh sản phẩm từ ngà voi, da bò, động vật hoang dã từ châu Phi nữa, ít nhất theo báo cáo của cơ quan chức năng. Một cán bộ hải quan và chuyên gia môi trường nhận định rằng bản chất làng Nhị Khê chỉ là chế tác nhỏ lẻ, còn mua bán quốc tế cần xem xét từ cảng biển, cảng hàng không. Vị cán bộ này băn khoăn liệu có sự chuyển đổi từ công khai sang bí mật hay không.
Theo kinh nghiệm của một cán bộ hải quan khu vực Hải Phòng, thời gian gần đây, các đối tượng buôn lậu ngà voi, sừng tê từ Nam Phi, sản phẩm từ tê tê Indonesia chủ yếu sử dụng phương thức tạm nhập tái xuất hoặc quá cảnh tại các cảng biển lớn phía bắc, phía nam ít hơn do xa nơi tiêu thụ. Thỉnh thoảng có vài vụ phát hiện ở khu vực xa Trung Quốc do dân buôn muốn tránh sự soi xét từ phía bắc. Để tránh rủi ro từ cơ quan chức năng Việt Nam, giới buôn hàng 'độc' có chiêu thức mới thay vì dùng công ty ma do người Việt đứng tên. Theo Cục Hải quan, trong 12 vụ việc liên quan từ năm 2022 đến nay, một số vụ được phát hiện tại Sân bay Nội Bài. Đó cũng là thời điểm chúng tôi nhận được thông tin về sự bất thường trong giá cả hàng nhập khẩu. Sau đó vài tháng, người cung cấp thông tin phải nhập viện vì tai nạn bí ẩn, khiến khuôn mặt biến dạng, và sau đó chọn cách im lặng, tuyên bố 'nghỉ hưu'. Cũng lúc này, chúng tôi nghe nói về mối quan hệ Q 'đen', T 'Dởm' và Ph 'ACV', cùng những ông trùm sở hữu kho hàng quanh sân bay lớn nhất miền bắc. (Còn nữa)
Nhóm phóng viên Thời Nay
