Vụ án buôn lậu 28.000 viên kim cương liên quan đến Công ty P-Lab, một công ty con của PNJ, đã phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong cơ chế giám sát đối với các tổ chức kiểm định xã hội hóa. Luật sư Đặng Văn Cường, Đoàn Luật sư Hà Nội, nhấn mạnh rằng vụ việc này gióng lên hồi chuông cảnh báo về khoảng trống trong quản lý, đòi hỏi phải hoàn thiện khung pháp lý để bảo đảm tính độc lập, minh bạch và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Lỗ hổng trong quản lý hoạt động kiểm định
Theo luật sư Cường, kim cương là tài nguyên quý hiếm có giá trị lớn, nguồn gốc và chất lượng quyết định giá trị thương mại. Tuy nhiên, sự phát triển của kim cương nhân tạo, đặc biệt từ Trung Quốc với chi phí thấp hơn nhiều so với kim cương tự nhiên, khiến việc phân biệt bằng mắt thường trở nên khó khăn. Người tiêu dùng gần như hoàn toàn phải dựa vào kết quả kiểm định và chứng thư xác nhận chất lượng từ các đơn vị giám định.
"Nếu kim cương không rõ nguồn gốc nhưng được chứng nhận là kim cương tự nhiên và bán với giá cao, khách hàng sẽ là người chịu thiệt hại trực tiếp", luật sư Cường nhận định. Ông cũng cho rằng việc xác định nguồn gốc và chất lượng sản phẩm bị làm sai lệch không chỉ gây thiệt hại cho người tiêu dùng mà còn tạo môi trường cạnh tranh không lành mạnh, ảnh hưởng đến trật tự quản lý kinh tế và làm suy giảm niềm tin vào thị trường đá quý.
Cần siết chặt giám sát để bảo đảm tính độc lập
Luật sư Đặng Văn Cường cho rằng đã đến lúc cần rà soát toàn diện cơ chế quản lý đối với các tổ chức kiểm định xã hội hóa để hạn chế nguy cơ thông đồng, làm sai lệch kết quả giám định. Ông đề xuất hoàn thiện quy định pháp luật về điều kiện hoạt động, bao gồm tiêu chuẩn nghiêm ngặt về nhân sự, năng lực chuyên môn, trang thiết bị và quy trình nghiệp vụ.
Bảo đảm tính độc lập nghề nghiệp của kiểm định viên là yêu cầu quan trọng. Mỗi kiểm định viên phải chịu trách nhiệm cá nhân đối với kết quả do mình ban hành, đồng thời cần có cơ chế phòng ngừa và công khai các trường hợp xung đột lợi ích giữa đơn vị kiểm định với doanh nghiệp kinh doanh đá quý.
Luật sư Cường cũng đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử thống nhất về chứng thư kiểm định trên toàn quốc. Mỗi chứng thư cần có mã định danh riêng, cho phép người dân và cơ quan quản lý tra cứu trực tuyến, nhằm hạn chế tình trạng làm giả, sửa chữa hoặc cấp trùng chứng thư.
Tăng cường thanh tra và chế tài xử lý
Cơ quan quản lý cần tăng cường thanh tra đột xuất, kiểm tra ngẫu nhiên các chứng thư đã phát hành, đồng thời thực hiện đánh giá định kỳ chất lượng hoạt động của từng tổ chức kiểm định để kịp thời phát hiện sai phạm. Đối với các trường hợp vi phạm, cần áp dụng chế tài đủ mạnh như đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép, buộc bồi thường thiệt hại và công khai kết quả xử lý để nâng cao tính răn đe.
"Một thị trường chỉ thực sự minh bạch khi hoạt động kiểm định vừa độc lập với doanh nghiệp, vừa chịu sự giám sát hiệu quả của Nhà nước và xã hội", luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.
Vụ án hiện vẫn đang trong quá trình điều tra. Kết luận điều tra, cáo trạng và bản án có hiệu lực pháp luật sẽ là căn cứ quan trọng để xác định nguyên nhân, điều kiện dẫn đến hành vi phạm tội cũng như những bất cập trong quản lý. Ngoài xử lý hình sự, cơ quan tố tụng sẽ làm rõ các lỗ hổng để kiến nghị hoàn thiện chính sách, tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước đối với lĩnh vực kinh doanh vàng bạc, đá quý.
Hiện tại, Việt Nam có một số doanh nghiệp kiểm định kim cương như Công ty P-Lab, Công ty DOJI Lập, Công ty SJC Rồng vàng Lab, Công ty TNHH MTV Vàng Bạc Đá Quý Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín (Sacombank-SBJ)...
