Đăng ký khai sinh, kết hôn không phụ thuộc nơi cư trú
Theo Luật Hộ tịch hiện hành, thẩm quyền đăng ký khai sinh, kết hôn, giám hộ hoặc khai tử thuộc về UBND cấp xã nơi người đăng ký cư trú. Trong quá trình triển khai, quy định này đã dần gây ra nhiều khó khăn cho người dân trong việc đi lại, đặc biệt là đối với những trường hợp có nơi làm việc và nơi thường trú hoặc tạm trú cách xa nhau.
Từ ngày 1 tháng 3 năm 2027, luật mới sẽ cho phép UBND cấp xã thực hiện đăng ký hộ tịch không phụ thuộc vào nơi cư trú của người đăng ký. Người dân có thể lựa chọn cơ quan đăng ký hộ tịch thuận tiện nhất cho mình. Chính phủ cho biết, hiện nay đã có đầy đủ các điều kiện để thực hiện đăng ký hộ tịch không phụ thuộc địa giới hành chính. Trong đó, cơ sở dữ liệu hộ tịch đã được vận hành thống nhất trên toàn quốc, phục vụ cho việc kết nối và tra cứu một cách thuận tiện. Đội ngũ công chức hộ tịch tại các địa phương cũng đã được kiện toàn, đảm bảo năng lực chuyên môn cần thiết.
Chủ tịch xã được ủy quyền ký giấy khai tử
Luật Hộ tịch năm 2026 quy định chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền ký các giấy tờ hộ tịch. Căn cứ vào tình hình thực tế tại địa phương, chủ tịch UBND cấp xã có thể ủy quyền ký giấy tờ hộ tịch theo quy định, ngoại trừ giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn và các giấy tờ hộ tịch có yếu tố nước ngoài. Với quy định mới này, chủ tịch UBND cấp xã có thể ủy quyền cho công chức hộ tịch ký giấy khai tử. Điều này nhằm giải quyết tình trạng "chủ tịch xã đi công tác thì ai sẽ ký giấy khai tử để người dân tổ chức đám tang" mà đại biểu Quốc hội từng băn khoăn.
Riêng đối với giấy khai sinh và chứng nhận kết hôn, đây là các giấy tờ gốc, đi theo suốt cuộc đời của mỗi người, không chỉ sử dụng trong nước mà còn ở nước ngoài. Do đó, luật tiếp tục quy định lãnh đạo UBND cấp xã phải trực tiếp ký, nhằm đảm bảo tính chính xác, chặt chẽ và trang trọng.
Khai sinh, khai tử chủ động
Luật Hộ tịch hiện hành quy định người dân có trách nhiệm tự thực hiện đăng ký khai sinh, khai tử trong thời hạn luật định; nếu chậm đăng ký có thể bị xử phạt vi phạm hành chính. Luật mới bổ sung phương thức đăng ký hộ tịch chủ động. Khi các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh kết nối và chia sẻ dữ liệu với hệ thống hộ tịch, cơ quan đăng ký sẽ tự động thực hiện việc đăng ký khai sinh, khai tử. Lộ trình thực hiện trên toàn quốc chậm nhất là ngày 1 tháng 1 năm 2031.
Theo Chính phủ, đây là một cải cách lớn, chuyển từ cơ chế "người dân yêu cầu" sang "cơ quan nhà nước chủ động phục vụ". Trong giai đoạn chuyển tiếp, các địa phương đủ điều kiện sẽ chủ động triển khai trước. Nhà nước sẽ tiếp tục đầu tư hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực và đẩy mạnh truyền thông chính sách nhằm đảm bảo tính khả thi và đồng thuận xã hội.
Thay đổi quê quán với người đã thành niên
Một điểm mới quan trọng khác, Luật Hộ tịch năm 2026 cho phép thay đổi thông tin về quê quán trong nội dung đăng ký khai sinh của người đã thành niên theo yêu cầu của người đó hoặc trong nội dung đăng ký khai sinh của con chưa thành niên theo yêu cầu của cha, mẹ đẻ. Chính phủ cho hay, quê quán là thông tin gắn với nguồn gốc, dòng tộc và bản sắc cá nhân, được cha, mẹ thỏa thuận lựa chọn cho con khi đăng ký khai sinh. Tuy nhiên, thực tiễn phát sinh nhiều trường hợp thông tin này được xác định chưa phù hợp (do khai theo tập quán, theo một bên cha hoặc mẹ, hoặc do sai sót lịch sử) hoặc cá nhân đã thành niên muốn thay đổi quê quán do cha, mẹ đã lựa chọn trước đây. Vì thế, việc mở rộng phạm vi thay đổi thông tin hộ tịch như luật mới sẽ tạo điều kiện để cá nhân được điều chỉnh phù hợp với ý chí, nguyện vọng chính đáng của mình.
Sổ hộ tịch điện tử thay cho sổ giấy
Luật hiện hành quy định sổ hộ tịch là sổ giấy. Còn theo luật mới, sổ hộ tịch bao gồm cả sổ giấy và sổ điện tử. Sau thời điểm ngày 1 tháng 3 năm 2027, sổ giấy vẫn có giá trị làm căn cứ chứng minh các sự kiện, thông tin hộ tịch của cá nhân, sử dụng để tra cứu, cấp giấy tờ hộ tịch. Chính phủ cho biết, dữ liệu hộ tịch điện tử được lưu trữ tập trung, có cơ chế sao nhiều lớp, đảm bảo an toàn cao hơn so với phương thức lưu trữ phân tán bằng sổ giấy truyền thống. Việc duy trì song song hệ thống sổ giấy đối với toàn bộ các sự kiện hộ tịch sẽ làm phát sinh chi phí, tăng khối lượng công việc, chưa kể khả năng sai lệch, không phù hợp với chủ trương chuyển đổi số. Do vậy, luật mới chỉ yêu cầu sử dụng sổ giấy và sổ điện tử đối với thủ tục đăng ký kết hôn và đăng ký giám hộ.
