Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi nền kinh tế toàn cầu, nỗi lo bị thay thế bởi AI đã trở thành hiện thực với nhiều người. Tuy nhiên, một phán quyết mang tính bước ngoặt từ Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu (Trung Quốc) đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: Doanh nghiệp không thể dùng AI làm "lá chắn" để vi phạm quyền lợi lao động.
Bài toán trách nhiệm
Theo Tân Hoa Xã, vụ việc bắt đầu khi một nhân sự cấp cao họ Chu gia nhập công ty công nghệ AI vào tháng 11/2022 với vị trí giám sát đảm bảo chất lượng (QA), mức lương 25.000 nhân dân tệ/tháng (khoảng 3.640 USD). Công việc của Chu là đối soát truy vấn người dùng với các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và lọc nội dung vi phạm quyền riêng tư. Sau đó, chính các LLM đã "học" đủ để đảm nhận công việc của Chu. Công ty lập tức cắt giảm chi phí bằng cách điều chuyển Chu sang vị trí thấp hơn với mức lương giảm gần một nửa, còn 15.000 nhân dân tệ/tháng. Khi Chu từ chối, công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng với lý do "tái cơ cấu tổ chức".
Cuộc chiến pháp lý nổ ra khi Chu yêu cầu bồi thường cao hơn mức 311.695 nhân dân tệ mà công ty đề xuất. Tòa án Hàng Châu, "thủ phủ AI" của Trung Quốc, đã phán quyết việc sa thải Chu là trái luật. Trọng tâm vụ kiện là cách diễn giải Luật Hợp đồng Lao động. Công ty lập luận rằng ứng dụng AI là "thay đổi lớn về hoàn cảnh khách quan", khiến hợp đồng lao động không thể thực hiện. Tuy nhiên, tòa bác bỏ lập luận này, cho rằng "thay đổi lớn về hoàn cảnh khách quan" chỉ áp dụng cho sự kiện bất khả kháng như di dời trụ sở hoặc sáp nhập. Việc áp dụng AI là lựa chọn chủ động của doanh nghiệp để tăng sức cạnh tranh, không phải yếu tố ngoại cảnh. Đặc biệt, việc đề xuất vị trí mới với lương giảm sâu bị đánh giá là phương án chuyển đổi không hợp lý, cho thấy doanh nghiệp đẩy rủi ro chuyển đổi số lên vai người lao động.
Nguyên tắc quan trọng
Luật sư Wang Xuyang từ công ty luật Zhejiang Xingjing nhận định phán quyết làm rõ nguyên tắc: Doanh nghiệp hưởng lợi từ AI nhưng phải gánh vác trách nhiệm xã hội. Việc thay thế bằng AI không mặc nhiên là cơ sở hợp pháp để chấm dứt hợp đồng lao động. Đây không phải lần đầu tiên cơ quan chức năng Trung Quốc bảo vệ người lao động trước làn sóng AI. Cuối năm ngoái, Cục Nguồn nhân lực và An sinh Xã hội Bắc Kinh công bố vụ việc tương tự liên quan đến nhân viên thu thập dữ liệu bản đồ. Phán quyết nhấn mạnh doanh nghiệp tự nguyện nâng cấp công nghệ không được phép biến tiến bộ kỹ thuật thành cái cớ lách luật bồi thường.
Theo dữ liệu chính thức, ngành công nghiệp AI cốt lõi của Trung Quốc đã vượt 1.200 tỷ nhân dân tệ vào năm 2025 với hơn 6.200 doanh nghiệp. Dự báo đến năm 2030, tỷ lệ thâm nhập của thiết bị thông minh thế hệ mới sẽ vượt quá 90%. Sự bùng nổ kéo theo biến tướng như sử dụng bản sao kỹ thuật số của nhân viên cũ để làm việc hay "thu hoạch" năng lực con người thành bộ kỹ năng AI tái sử dụng.
Cảnh báo từ chuyên gia
Nhà nghiên cứu Wang Tianyu từ Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc cảnh báo: "Tiến bộ công nghệ có thể không đảo ngược, nhưng không thể tồn tại ngoài khung khổ pháp lý". Bảo vệ phẩm giá và quyền lợi người lao động đòi hỏi thiết kế chế định có tầm nhìn xa. Nhà kinh tế Pan Helin thuộc Ủy ban chuyên gia của Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc cho rằng, dù dịch chuyển việc làm do AI là khó tránh, doanh nghiệp phải đảm bảo công bằng trong chuyển đổi, bao gồm đào tạo lại, sắp xếp vị trí phù hợp hoặc bồi thường thỏa đáng nếu buộc phải cắt giảm.
Trong báo cáo của Goldman Sachs năm 2025, các chuyên gia nhấn mạnh: "Tác động của AI đối với việc làm phần lớn phụ thuộc vào cách doanh nghiệp sử dụng công nghệ một cách nhân văn nhất". Phán quyết tại Hàng Châu không chỉ là chiến thắng cho anh Chu, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh cho các doanh nghiệp đang dùng AI để "thanh lọc" bộ máy tùy tiện. Công nghệ có thể thay đổi cách làm việc, nhưng không thể thay thế cam kết đạo đức và pháp lý mà doanh nghiệp dành cho con người.
Nguồn: Xinhua, SCMP
