Vi phạm bản quyền trên môi trường số đang đối mặt với nhiều thách thức khi những kẻ làm sách lậu sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo ra các sản phẩm phái sinh trái phép và liên tục ứng dụng công nghệ nhằm lách các biện pháp chặn truy cập. Nếu như hành vi vi phạm bản quyền ở mảng sách in thường nhằm mục đích “sao y bản gốc” để khiến người dùng khó phân biệt thật giả, thì vi phạm bản quyền ở mảng sách điện tử lại có thêm mục tiêu phát tán rộng khắp để kinh doanh quảng cáo dựa trên lượt truy cập hoặc tạo ra các sản phẩm phái sinh trái phép.
Tạo sách lậu bằng AI, lừa người dùng để tăng truy cập
Đại diện Alpha Books cho biết, nhiều cá nhân và thậm chí doanh nghiệp có tổ chức đã sử dụng nội dung sách của Alpha Books kết hợp với AI để tạo ra các sản phẩm phái sinh, sau đó kinh doanh trực tiếp trên những sản phẩm này. Đối với WeWe, cơ quan sở hữu ứng dụng sách nói Voiz FM, đơn vị này buộc phải trực tiếp xử lý các sản phẩm phái sinh trái phép một cách thủ công vì hiện nay chưa có công nghệ phát hiện chính xác các sản phẩm phái sinh sai phạm được tạo ra bởi AI.
“Sách nói không có fingerprint (dấu vân tay số) rõ ràng. Với nhạc, nội dung vi phạm bản quyền khi đăng lên có thể dễ dàng quét ra được. Với sách nói, có quá nhiều người thu âm, hoặc dùng AI để thu âm, khiến việc phát hiện trở nên khó khăn. Chúng tôi phải tự nghe từng nội dung lậu, một lần làm ba tháng mới hết danh mục, nhưng lúc làm xong thì kênh lậu lại xuất hiện. Họ chỉ việc tháo gỡ rồi đăng tải kênh mới, như rắn nhiều đầu, cắt một đầu mọc ra ba đầu mới”, đại diện WeWe chia sẻ.
Nền tảng càng đa dạng, càng có nhiều người làm lậu sử dụng AI để “xào nấu” và tạo ra các sản phẩm phái sinh trái phép. Đặc biệt, trong lĩnh vực giáo dục, nơi đòi hỏi sự đa dạng trong các sản phẩm học tập cho người học, vấn nạn này càng diễn ra phổ biến. Vietec Corp cho biết, việc số hóa trong lĩnh vực giáo dục hay EdTech (công nghệ giáo dục) không đơn thuần chỉ là chuyển sách cứng thành sách mềm, mà hiểu rộng hơn là chuyển dữ liệu sư phạm, dữ liệu lịch sử của người dạy và người dùng thành dữ liệu số. Khi những dữ liệu này bị “ăn cắp” để sử dụng trái phép, kết hợp với AI để tạo ra các sản phẩm đa nền tảng, các đơn vị EdTech rất khó truy vết và chứng minh hành động vi phạm bản quyền.
Không chỉ tận dụng công nghệ như AI để tạo sản phẩm phái sinh trái phép, những kẻ phạm luật còn dùng công nghệ giả mạo để lừa người dùng nhằm tăng truy cập website. Nền tảng xuất bản điện tử Waka cho biết, một website đọc truyện miễn phí đã sử dụng trái phép tên tác phẩm, ảnh bìa và phần tóm tắt nội dung được đăng tải trên Waka.vn để tạo lưu lượng truy cập thông qua công cụ tìm kiếm (SEO), sau đó điều hướng người dùng sang nội dung vi phạm bản quyền. Đơn vị đã gửi yêu cầu xử lý vi phạm theo cơ chế DMCA. Tuy nhiên, do website đặt máy chủ ở nước ngoài nên quá trình xử lý kéo dài, hiệu quả ngăn chặn chưa triệt để và nội dung vi phạm vẫn có khả năng tái xuất hiện dưới nhiều tên miền khác nhau.
Có thể thấy, vi phạm bản quyền trên môi trường số còn nhiều vùng xám khó xử lý, do phụ thuộc quá nhiều vào công nghệ và người nắm giữ công cụ công nghệ. Khi công nghệ phát triển nhanh vượt quá khả năng cập nhật của luật pháp và năng lực hiểu biết của các đơn vị kinh doanh, công nghệ đen dễ dàng thao túng thị trường chính thống và tạo điều kiện cho thị trường trái phép hoạt động. Hiện nay, nhiều đơn vị xuất bản, đặc biệt là các đơn vị có xuất phát điểm làm sách in, cùng nhiều tác giả Việt còn chưa có nhiều hiểu biết để tự bảo vệ bản thân và chất xám của mình khỏi hành vi xâm hại bản quyền. Trong khi đó, kẻ làm lậu lại hiểu công nghệ, hiểu khoảng trống trong quy trình xử lý của pháp luật, chưa kể tốc độ phát tán lậu nhanh, khiến việc xử lý vi phạm trên nền tảng số còn nhiều thách thức.
Giải pháp nào khi công nghệ phát tán lậu quá nhanh?
Các đơn vị xuất bản điện tử đã đưa ra nhiều kiến nghị giải pháp nhằm tăng cường xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số. Các ý kiến được trình bày trong tham luận tại Hội nghị triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, diễn ra tại Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Nhóm giải pháp thứ nhất liên quan đến xây dựng cơ chế phối hợp nhanh trong xử lý vi phạm, bao gồm ứng dụng công nghệ trong phòng chống và xử lý các hành vi này. Về mặt kỹ thuật, một số đơn vị đã tự trang bị nhiều công cụ phòng chống vi phạm. Waka đã sử dụng mã hóa nội dung theo phiên, watermarking vô hình, giới hạn thiết bị truy cập; Vietec Corp đã dùng OTP xác thực định kỳ, theo dõi hành vi vi phạm bằng AI, chống quay chụp màn hình, phân quyền nội dung,… Các đơn vị xuất bản điện tử tiếp tục kiến nghị xây dựng cơ chế ứng dụng công nghệ, phối hợp nhanh giữa cơ quan chức năng với các nền tảng mạng xã hội và nền tảng trung gian; mong muốn quy trình phản hồi không quá 48 giờ đối với vi phạm rõ ràng, đặc biệt khi vi phạm xảy ra trên các nền tảng trong nước. Đồng thời, đề xuất xây dựng đường dây nóng hoặc tổ tiếp nhận sai phạm bản quyền.
Nhóm giải pháp thứ hai liên quan đến tăng cường chế tài. Không chỉ tăng mức xử phạt hành chính, nhiều đơn vị mong muốn hành vi vi phạm trên môi trường số cũng phải được chuyển thành xử lý hình sự. Thực tế cho thấy, sách lậu đã có vụ việc xử lý hình sự với tội danh làm hàng giả, nhưng sách lậu điện tử hiện chưa có vụ nào bị xử lý hình sự.
Nhóm giải pháp thứ ba liên quan đến việc thành lập liên minh chống vi phạm bản quyền. Đại diện Fonos và Bookas đều nhắc đến giải pháp này và cho rằng Hội Xuất bản Việt Nam có thể là tổ chức thực hiện việc này. Bookas đề xuất Hội Xuất bản Việt Nam nghiên cứu thành lập Trung tâm Bản quyền trong lĩnh vực xuất bản nhằm hỗ trợ ngành xuất bản xây dựng cơ chế minh bạch hóa quyền khai thác và bảo vệ bản quyền. Ông Lê Quốc Vinh, đại diện Fonos, cho rằng để một liên minh chống vi phạm bản quyền hoạt động hiệu quả, liên minh này cần được ủy quyền bởi các thành viên để thay mặt thành viên đấu tranh bảo vệ bản quyền.
Một số kiến nghị giải pháp của các đơn vị đã được đưa vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản. Trong đó, dự thảo Luật này đặc biệt có những quy định liên quan đến cơ chế phối hợp nhanh trong xử lý vi phạm, các quy định về trách nhiệm của đơn vị trung gian. Tuy nhiên, bài toán vi phạm bản quyền vẫn có vấn đề căn cốt là ý thức của cộng đồng. Pháp luật cần thời gian để cập nhật và điều chỉnh, trong khi đó, công nghệ và hành vi phát tán lậu lại có tốc độ quá nhanh. Trước khi kẻ làm lậu bị đưa ra xét xử trước công lý, cộng đồng chính là “quan tòa” đầu tiên. Nhìn thấy hành vi sai trái, chọn tiếp tay vì tư lợi hay chọn ngăn chặn vì lợi ích cộng đồng? Giáo dục và truyền thông sẽ liên tục phải đặt ra câu hỏi này để cộng đồng tự vấn chính mình.
