Chiều 19/5, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04, Bộ Công an) công bố kết quả triệt phá chuyên án 135VL: bắt giữ Trần Phi Hùng, tiến sĩ dược, Trưởng khoa Dược Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương, cùng 9 bị can khác trong đường dây buôn lậu hơn 50 tấn caffeine xuyên quốc gia.
Tổng tang vật thu giữ: 50,7 tấn caffeine, 6 xe ô tô, 12 máy tính, 25 điện thoại di động, phong tỏa 60 tài khoản ngân hàng và xác minh 7 tài sản bất động sản liên quan đến các nghi phạm.
Câu hỏi nhiều người đặt ra ngay khi đọc tin: caffeine trong cốc cà phê hàng ngày thì liên quan gì đến ma túy?
Caffeine: Chất độn nguy hiểm trong ma túy tổng hợp
Caffeine có thể bị lợi dụng làm chất độn trong ma túy tổng hợp; là thành phần cốt lõi của "ma túy điên" Yaba tai tiếng Đông Nam Á. Caffeine được vận chuyển từ nước ngoài vào Việt Nam, qua Lào rồi đi Myanmar để sản xuất các loại ma túy tổng hợp.
Cụ thể, caffeine không phải là hóa chất để tổng hợp ra ma túy, mà là chất độn (cutting agent) được trộn vào ma túy thành phẩm để tăng thể tích sản phẩm và giảm chi phí sản xuất. Theo dữ liệu của DEA Mỹ năm 2023, caffeine là một trong những chất độn phổ biến nhất trong methamphetamine (ma túy đá) dạng viên nén tại khu vực Đông Nam Á, cùng với lidocaine và cocaine. Viên ma túy thành phẩm ở khu vực Tam Giác Vàng thường chỉ chứa khoảng 4% meth thật, phần còn lại là chất độn, trong đó có caffeine.
Loại ma túy phổ biến nhất tại Đông Nam Á có caffeine là thành phần cốt lõi chính là Yaba, tiếng Thái có nghĩa là "thuốc điên". Đây là viên nén nhỏ màu sặc sỡ, thường đỏ hoặc xanh lá, được sản xuất chủ yếu tại các lò bất hợp pháp ở bang Shan, Myanmar và tiêu thụ rộng rãi tại Thái Lan, Bangladesh, Lào, Campuchia và Việt Nam. Theo phân tích hóa học từ Metrohm, mỗi viên Yaba chứa khoảng 20% methamphetamine và tới 60% caffeine. Theo Siam Rehab, tỷ lệ cụ thể thường là 25-35mg methamphetamine hydrochloride kết hợp với 45-65mg caffeine. Caffeine trong Yaba không chỉ là chất độn thụ động mà còn tăng cường hiệu ứng kích thích của methamphetamine, khiến sản phẩm thành phẩm gây nghiện mạnh hơn so với chỉ dùng meth đơn thuần.
UNODC ghi nhận caffeine là chất độn phổ biến nhất trong meth dạng viên tại khu vực Đông Nam Á. Năm 2024, UNODC báo cáo tổng lượng meth bị thu giữ tại Đông và Đông Nam Á đạt kỷ lục 236 tấn, tăng 24% so với năm trước.
Khoảng trống pháp lý về caffeine tại Việt Nam
Đây là lý do tại sao cùng một chất, caffeine, lại bị quản lý rất khác nhau ở các quốc gia. Tại Trung Quốc, caffeine được quy định là chất hướng thần. Tại Lào, caffeine là tiền chất ma túy và hành vi mua bán hoặc vận chuyển caffeine với số lượng từ 10kg trở lên có mức hình phạt cao nhất là tử hình. Tuy nhiên tại Việt Nam, caffeine được cấp phép cho các tổ chức, cá nhân hoạt động kinh doanh với mục đích y tế, dược phẩm, thực phẩm hoặc sử dụng trong công nghiệp và chưa được coi là tiền chất ma túy.
Chính khoảng trống pháp lý đó là lỗ hổng mà đường dây của Trần Phi Hùng khai thác trong nhiều năm.
Đường dây hoạt động như thế nào?
Theo cơ quan chức năng, Trần Phi Hùng lợi dụng việc Công ty Khôi Nguyên và Công ty Hóa Dược Dược phẩm 1 được cấp phép nhập khẩu caffeine phục vụ mục đích y tế để lập các hợp đồng mua bán và móc nối tiêu thụ hàng sang Lào và Myanmar.
Để hợp thức hóa, Hùng chỉ đạo con trai là Trần Sĩ Hoàng và cháu là Nguyễn Thành Đạt thành lập Công ty Vinh Hoàng và Công ty Vạn Phúc ký hợp đồng mua bán caffeine giả, sau đó xuất hóa đơn khống để tránh lực lượng chức năng truy vết.
Về dòng tiền, tiền mua bán caffeine được các đối tượng thuê người Việt Nam tại Lào chuyển vào tài khoản người quen của Trần Phi Hùng và được bơm ngược lại vào các tài khoản của công ty bình phong để hợp thức hóa dòng tiền phù hợp với hợp đồng mua bán giả ban đầu, sau đó ăn chia lợi nhuận.
Hàng hóa được ngụy trang tinh vi. Số caffeine sau đó được đưa về kho Công ty TNHH T&T VINA tại Nghệ An, thay đổi bao bì, ngụy trang thành xi măng hoặc thức ăn chăn nuôi trước khi vận chuyển qua biên giới.
Sau gần 3 tháng xác lập chuyên án, ngày 27/2/2026, Ban Chuyên án huy động gần 300 cán bộ chiến sĩ triển khai đồng loạt 18 mũi công tác tại 6 tỉnh thành gồm Hà Nội, Hải Phòng, Điện Biên, Sơn La, Nghệ An và Hà Tĩnh.
C04 đã khởi tố 10 bị can, gồm 6 bị can về tội buôn lậu, 3 bị can về tội phát hành trái phép hóa đơn và 1 bị can về tội môi giới hối lộ. Tại Lào, Bộ Công an Lào đã bắt giữ và khởi tố 6 đối tượng về tội mua bán, vận chuyển tiền chất ma túy theo pháp luật nước này.
Sau chuyên án, xuất khẩu tiền chất hóa chất của Việt Nam sang Lào trong 2 tháng đầu năm 2026 giảm 98% so với cùng kỳ năm 2025. Con số này cho thấy quy mô thực sự của đường dây này đối với thị trường tiền chất trong khu vực.
Có cần siết quy định với caffeine?
Vụ án đặt ra câu hỏi trực tiếp cho cơ quan quản lý: liệu Việt Nam có cần đưa caffeine vào danh mục tiền chất ma túy như Lào và Trung Quốc đã làm?
Đây là bài toán khó. Caffeine có mặt trong hàng trăm sản phẩm thực phẩm và dược phẩm hợp pháp, từ cà phê đến nước tăng lực đến thuốc giảm đau. Siết quản lý caffeine sẽ tác động trực tiếp đến toàn bộ ngành công nghiệp thực phẩm và dược phẩm trong nước.
Nhưng khoảng trống pháp lý hiện tại, nơi Việt Nam không coi caffeine là tiền chất trong khi các nước láng giềng đã kiểm soát chặt, đang biến đất nước trở thành điểm trung chuyển lý tưởng cho các đường dây sản xuất ma túy tổng hợp trong khu vực Tam Giác Vàng. Vụ Trần Phi Hùng, theo Bộ Công an, là chuyên án đầu tiên lực lượng phòng chống ma túy xử lý không qua tội danh ma túy trực tiếp mà thông qua khai thác kẽ hở quản lý tiền chất và hoạt động xuất nhập khẩu.
