Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam vươn mình nhờ gỡ bỏ rào cản cho kinh tế tư nhân và hội nhập sâu rộng, việc xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh cao trở thành yêu cầu chiến lược. Trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) ngày càng được doanh nghiệp, nhà đầu tư và đối tác nước ngoài quan tâm, đặc biệt khi tham gia thị trường toàn cầu. Tuy nhiên, tại Việt Nam, tài phán trọng tài vẫn còn xa lạ với nhiều doanh nghiệp.
Trao đổi với Người Đưa Tin, GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) - cho rằng để tài phán trọng tài phát triển đúng tầm, cần thay đổi tư duy về vai trò của phương thức này và hoàn thiện pháp luật theo hướng tiệm cận các đòi hỏi của nền kinh tế thị trường và chuẩn mực quốc tế, từ đó tạo dựng niềm tin vào một cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng, nhanh chóng, độc lập, minh bạch và hiệu quả.
Vì sao trọng tài và ADR ngày càng được quan tâm?
GS.TS Lê Hồng Hạnh nhận định, ở Việt Nam, tài phán trọng tài vẫn còn tương đối mới và chưa thực sự quen thuộc với doanh nghiệp, nhà đầu tư và toàn xã hội. Trong khi đó, tòa án đã tồn tại hàng chục năm nên vẫn là lựa chọn chủ đạo. Ngay cả trên thế giới, số lượng tranh chấp kinh tế, thương mại giải quyết tại tòa án vẫn lớn gấp hàng trăm lần so với trọng tài. Tuy nhiên, nhiều yếu tố đang thay đổi bức tranh này.
Thứ nhất, các tòa án ngày càng quá tải. Trình tự tố tụng nhiều bước khiến các vụ tranh chấp phức tạp bị kéo dài nhiều năm, gây tắc nghẽn dòng tiền và nguồn lực của doanh nghiệp. Do đó, doanh nghiệp buộc phải tìm kiếm phương thức giải quyết nhanh hơn, hiệu quả hơn.
Thứ hai, Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân, trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp, bao gồm quyền lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp. Không thể mặc định "có tranh chấp là ra tòa".
Thứ ba, hội nhập quốc tế sâu rộng - Việt Nam tham gia CPTPP, EVFTA, RCEP, WTO - đòi hỏi các chuẩn mực quốc tế trong giải quyết tranh chấp. Trọng tài là lựa chọn tối ưu trong giao dịch xuyên biên giới vì tính trung lập hơn so với tòa án quốc gia.
Giữ hòa khí sau tranh chấp
GS.TS Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh, trọng tài và ADR giúp doanh nghiệp duy trì quan hệ đối tác, không đẩy các bên vào tình trạng đối đầu như khi ra tòa. Sau phiên tòa, khả năng tái lập quan hệ đối tác thường rất thấp.
Đánh giá sự phát triển của trọng tài tại Việt Nam
Trọng tài thương mại xuất hiện sớm hơn nhiều người nghĩ. VIAC thành lập năm 1993, nhưng mười năm đầu hầu như không được chú ý. Sau Pháp lệnh Trọng tài năm 2003 và Luật Trọng tài thương mại năm 2010, hoạt động trọng tài có nhiều bước tiến. So với trước đây, trọng tài đã có nền tảng pháp lý vững chắc hơn và triển vọng phát triển lớn hơn.
Rào cản lớn nhất
Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, có ba rào cản chính khiến doanh nghiệp chưa mạnh dạn chọn trọng tài:
- Khả năng can thiệp của tòa án: Bên thua có thể yêu cầu tòa án hủy phán quyết trọng tài. Nếu bị hủy, toàn bộ chi phí, công sức của doanh nghiệp gần như mất hết. Đây là rào cản lớn nhất.
- Thiếu hiểu biết: Doanh nghiệp chưa hiểu đầy đủ về bản chất, giá trị của tài phán trọng tài, cộng với nguy cơ phán quyết bị hủy khiến họ e ngại.
- Thể chế chưa quốc tế hóa: Pháp luật trọng tài thương mại Việt Nam chưa được quốc tế hóa ở mức cao, chưa được công nhận là quốc gia Luật mẫu UNCITRAL.
Giải pháp tháo gỡ
GS.TS Lê Hồng Hạnh cho rằng hoàn toàn có thể tháo gỡ. Trước hết, cần thay đổi tư duy. Về thể chế, cần quốc tế hóa pháp luật trọng tài, tiếp thu tối đa các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là Luật mẫu UNCITRAL. Hạn chế sự can thiệp của tòa án, chỉ hủy phán quyết trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng. Mở rộng quyền tự chủ của các bên, vì bản chất trọng tài là ủy thác quyền lực cho trọng tài viên.
Nghịch lý trong nhận thức
Dù không muốn ra tòa, nhiều doanh nghiệp vẫn không biết phương thức giải quyết nào khác. Trọng tài thương mại ít được tuyên truyền, phổ biến. VIAC đã nỗ lực tổ chức hàng trăm sự kiện mỗi năm để phổ cập hiểu biết. Khi nhận thức thay đổi, doanh nghiệp sẽ chủ động lựa chọn cơ chế phù hợp.
Bảo mật và tính độc lập
Khác với án hình sự, trọng tài tôn trọng nguyên tắc bảo mật. Đã có những vụ tranh chấp lớn được VIAC giải quyết, từng đối mặt với áp lực từ lãnh đạo các cấp, nhưng áp lực giảm dần nhờ hiểu biết tốt hơn. VIAC kiên quyết giữ vững nguyên tắc độc lập, phán quyết dựa trên chứng cứ và thỏa thuận của các bên, không bị chi phối bởi yếu tố quốc tịch.
Lợi ích quốc gia và tính công bằng
GS.TS Lê Hồng Hạnh khẳng định, lợi ích quốc gia không thể hiểu là bảo vệ doanh nghiệp Việt Nam kể cả khi họ sai. Nếu trọng tài thiên vị, sẽ không có nhà đầu tư nước ngoài nào lựa chọn. Chỉ khi xử công bằng dựa trên thượng tôn pháp luật, Việt Nam mới trở thành điểm đến đáng tin cậy. Những vụ việc được xử lý công bằng chính là "quả nổ" về niềm tin cho tương lai.
Lạc quan về tương lai
GS.TS Lê Hồng Hạnh lạc quan vì Việt Nam đã ký nhiều FTA thế hệ mới, các hiệp định này đều hướng giải quyết tranh chấp vào trọng tài và ADR. Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm môi trường kinh doanh công bằng, thúc đẩy quyền tự do hợp đồng. Ông tin rằng trong tương lai gần, tài phán trọng tài sẽ trở thành thành tố quan trọng trong hệ thống pháp lý và văn hóa kinh doanh Việt Nam.
