Việc hoàn thiện hành lang pháp lý được xem là yếu tố then chốt và là một trong những công cụ hiệu quả nhất để các cơ quan chức năng cùng các chủ thể sở hữu tại Việt Nam bảo vệ quyền lợi và các sản phẩm sáng tạo. Vấn đề này đã được thảo luận sâu rộng tại tọa đàm “Nhận diện và tìm giải pháp xử lý vi phạm bản quyền” do Báo Nhân Dân tổ chức.
Sự kiện có sự tham gia của bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; cùng bà Phan Cẩm Tú, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn của Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ. Buổi tọa đàm do nhà thơ, nhà báo Hữu Việt dẫn dắt.
Bức tranh sáng về hành lang pháp lý bản quyền
Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, đến nay có thể thấy một bức tranh màu sáng trong hành lang pháp lý về bản quyền tại Việt Nam. Trước hết là sự hội nhập quốc tế về bảo hộ sở hữu trí tuệ. Chính phủ Việt Nam đã nỗ lực rất lớn, hội nhập một cách chủ động và thực hiện các cam kết một cách mạnh mẽ.
Trên thế giới hiện có 9 điều ước quốc tế về quyền tác giả và quyền liên quan, Việt Nam đã là thành viên của 8/9 điều ước đa phương. Ngoài ra, nước ta cũng tham gia 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA) có nội dung cam kết về bản quyền. “Điều đó cho thấy Chính phủ Việt Nam đã nỗ lực rất lớn, hội nhập một cách chủ động và thực thi cam kết mạnh mẽ”, bà Oanh nhấn mạnh.
Tám điều ước quốc tế đó bao gồm: Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học; Công ước Rome về bảo hộ người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, tổ chức phát sóng; Công ước Geneva về bảo hộ nhà sản xuất bản ghi âm chống sao chép trái phép. Khi gia nhập WTO, Việt Nam đã phải thực thi Hiệp định TRIPS về các khía cạnh thương mại của quyền sở hữu trí tuệ. “Những nội dung này rất lớn, đa dạng và bao quát lĩnh vực bản quyền, sở hữu trí tuệ”, bà Oanh chia sẻ.
Hội nhập trên môi trường số
Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết thêm, Việt Nam cũng tham gia các điều ước trên môi trường số. Hai hiệp ước WCT và WPPT đã có hiệu lực tại Việt Nam vào năm 2022 và 2023. Đây được xem là những “cây gậy bản quyền” quan trọng khi Việt Nam muốn hội nhập và tham gia sân chơi chung. Tác phẩm của Việt Nam muốn đưa ra thế giới và được bảo vệ trên môi trường số thì phải hội nhập và tham gia. Đồng thời, Việt Nam cũng phải thực hiện bảo vệ bản quyền cho các chủ thể quyền của các quốc gia thành viên. Mỗi điều ước có hơn 100 quốc gia thành viên, có điều ước gần 200 quốc gia. “Nếu nhân con số ra sẽ thấy rất lớn, cho thấy chúng ta đã nỗ lực rất nhiều”, bà Oanh nói.
Hành lang pháp lý trong nước
Về pháp luật trong nước, Việt Nam có Luật Sở hữu trí tuệ, được Quốc hội sửa đổi nhiều lần để thực thi các cam kết và nghĩa vụ từ 8 điều ước quốc tế đa phương, 17 hiệp ước song phương, cũng như chuẩn bị cho các FTA đang đàm phán.
“Về cơ bản, chúng tôi đánh giá pháp luật Việt Nam đã đạt được các tiêu chuẩn quốc tế. Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 đã được sửa đổi, bổ sung một số lần, ví dụ năm 2009 khi chúng ta tham gia WTO. Khi đó, chúng ta buộc phải sửa các điều khoản liên quan đến việc sử dụng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình trên chương trình phát sóng. Luật phân biệt rõ trường hợp nào không phải xin phép nhưng phải trả tiền, trường hợp nào không phải xin phép cũng không phải trả tiền và cách trả tiền. Gần đây, các điều khoản về thực thi bản quyền trên môi trường số đã được tiếp tục sửa đổi, bổ sung”, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả nhận định.
Bà Oanh cho biết, gần đây nhất là Nghị định số 341 ban hành ngày 26/12/2025, có hiệu lực từ ngày 15/2/2026 về xử phạt vi phạm hành chính quyền tác giả và quyền liên quan. Trong đó, mức phạt đã được nâng cao, các nhóm hành vi được bổ sung, đặc biệt trên môi trường số. Tiếp đó, ngày 6/4/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 134 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17 năm 2023 về quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có các điều khoản liên quan đến trí tuệ nhân tạo, có hiệu lực từ ngày 9/4.
Việt Nam: Một trong những nước đầu tiên có văn bản pháp luật về AI
Một trong những thách thức lớn của công tác bảo vệ quyền tác giả và sở hữu trí tuệ hiện nay là sự phát triển vượt bậc của công nghệ. Công nghệ càng hiện đại càng trở thành công cụ hữu hiệu trong tay các đối tượng xâm phạm bản quyền. Do đó, việc hoàn thiện hành lang pháp lý liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ là vô cùng quan trọng.
Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết, Việt Nam là một trong những nước đầu tiên trên thế giới có văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến AI. Quốc hội vừa thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, trong đó quy định nguyên tắc phát sinh quyền khi cá nhân, tổ chức sử dụng AI trong quá trình sáng tạo tác phẩm. Vấn đề đầu vào để đào tạo AI cũng rất khó khăn, việc lấy tác phẩm của người khác như thế nào là hợp pháp? Nếu sử dụng AI tạo ra sản phẩm giống với kịch bản, hình ảnh, tiếng nói của người khác thì sẽ vi phạm bản quyền. Hành lang pháp lý đang giải quyết câu hỏi: Sử dụng AI thì ai là tác giả, và như thế nào được coi là tác phẩm để bảo hộ?
“Điều 5A Nghị định số 134 ngày 6/4/2026 quy định rõ: Về nguyên tắc, chúng ta bảo vệ sáng tạo trí tuệ của con người. Nếu sử dụng AI như công cụ hỗ trợ và đáp ứng điều kiện pháp luật thì tác phẩm mới được bảo hộ. Thứ hai, quá trình tạo dữ liệu đào tạo AI phải có điều kiện. Dù khuyến khích phát triển công nghệ, nhưng không thể bỏ quên các tác giả, chủ sở hữu quyền đã đầu tư công sức, tiền bạc. Bản quyền cần sự cân bằng. Các điều 37A, 37B, 37C và 37D của Nghị định đưa ra những nguyên tắc pháp lý mới nhằm tạo điều kiện phát triển AI đồng thời bảo vệ quyền của chủ sở hữu”, bà Oanh chia sẻ.
Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả cũng nêu các vấn đề liên quan đến việc AI tạo ra tác phẩm tương tự tác phẩm gốc, cũng như hành lang pháp lý cần tiếp tục hoàn thiện.
Những quy định pháp luật đi vào thực tế, củng cố tinh thần người bảo vệ bản quyền
Từ góc độ người làm việc với các hãng phim, bà Phan Cẩm Tú, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn của Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ, cho biết những năm qua, hệ thống pháp lý liên quan đến bảo vệ bản quyền của Việt Nam đã rất tiến bộ. Năm 2024, 2025 là những năm đầu tiên các vụ việc vi phạm bản quyền được xét xử hình sự tại Việt Nam. Bà Tú đánh giá cao việc xét xử các vụ án xâm phạm bản quyền điện ảnh tiêu biểu như Phimmoi hay Fmovies, và cho rằng đây là sự kiện khích lệ tinh thần những người làm công tác sáng tạo và bảo vệ bản quyền.
Về thực thi pháp luật, bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết Việt Nam là một trong không nhiều quốc gia có biện pháp xử phạt vi phạm hành chính đối với quyền dân sự như bản quyền. Bà đề cập đến Nghị định số 341 ban hành ngày 26/12/2025, có hiệu lực từ ngày 15/2/2026, với những thay đổi lớn. Trong đó, biện pháp khắc phục hậu quả yêu cầu bên vi phạm phải trả lại lợi nhuận thu được cho chủ thể quyền. Đây là một kênh quan trọng bên cạnh xử lý hình sự vốn có quy trình phức tạp. Mức phạt đã được nâng lên và buộc bồi thường theo số lượng hiển thị trên website.
“Bên cạnh đó, năm 2022-2023, chúng tôi đã đưa các điều khoản 110 đến 114 vào Nghị định 17 năm 2023, ban hành đúng Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới (26/4). Đó là sự thay đổi mạnh mẽ chính sách thực thi bảo vệ bản quyền trên môi trường số, với cơ chế ‘thông báo - gỡ bỏ’. Chủ thể quyền có thể trực tiếp yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ trung gian (ISP) gỡ bỏ nội dung vi phạm mà không cần qua cơ quan nhà nước. Để tránh lạm dụng, Nghị định 341 có quy định xử phạt cá nhân cố tình lạm dụng, thông báo sai sự thật. Nếu ISP không phối hợp gỡ bỏ, họ sẽ không còn được hưởng quy chế ‘bến cảng an toàn’ và phải chịu trách nhiệm pháp lý. Đây là hành lang pháp lý rất mới với nỗ lực lớn”, bà Oanh nói.
Ngoài ra, bà Oanh cho biết Việt Nam dự kiến xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, tách khỏi Luật Sở hữu trí tuệ, trình Quốc hội vào năm 2027-2028. “Chúng tôi đang nỗ lực nghiên cứu xây dựng hành lang pháp lý mạnh mẽ và rõ ràng hơn, giống như gần 150 quốc gia trên thế giới đã có luật riêng”, bà khẳng định.
Hành trình bảo vệ bản quyền và thực thi sở hữu trí tuệ còn dài và nhiều khó khăn, cần sự phối hợp từ nhiều phía. Tuy nhiên, có thể thấy những nỗ lực của các cơ quan chức năng Việt Nam trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý, đón đầu xu hướng công nghệ để đưa ra các biện pháp bảo vệ mạnh mẽ nhất cho các chủ thể sáng tạo.
“Vấn đề bản quyền không chỉ bảo vệ chủ thể quyền mà phải tạo điều kiện cho người sử dụng, giúp chủ thể quyền khai thác tài sản của mình. Luật cũng hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về bản quyền, yêu cầu chủ thể quyền cập nhật dữ liệu để cơ quan thực thi đối soát và bảo vệ tốt hơn. Tôi hy vọng sẽ có sự đồng bộ trong Bộ luật Hình sự và tố tụng dân sự. Chúng tôi đã kiến nghị các cơ quan sửa đổi quy định phù hợp với môi trường số, giúp chủ thể quyền nhanh chóng yêu cầu xử lý vi phạm thay vì chỉ áp dụng thủ tục của môi trường thực. Chúng tôi sẽ phối hợp chặt chẽ với các bộ ngành để hành lang pháp lý thực sự thuận lợi cho các bên”, bà Phạm Thị Kim Oanh khẳng định.
