Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã thẳng thắn chỉ ra thực trạng nhiều nguồn lực quốc gia đang bị 'mắc kẹt' trong thủ tục hành chính, tranh chấp, tâm lý sợ trách nhiệm và sự phối hợp thiếu đồng bộ. Phát biểu tại buổi làm việc với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương và các cơ quan liên quan, ông nhấn mạnh sự cần thiết phải đánh giá lại nguồn lực phát triển đất nước gắn với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số và xác lập mô hình tăng trưởng mới.
Theo Tổng Bí thư, các động lực truyền thống như tăng vốn đầu tư, mở rộng tín dụng, khai thác đất đai, lao động giá rẻ và thu hút vốn đầu tư nước ngoài bằng ưu đãi đang dần bộc lộ giới hạn. Khi đất nước chuyển sang giai đoạn phát triển mới, yêu cầu tăng trưởng chất lượng cao dựa trên năng suất và sức cạnh tranh bền vững trở nên cấp bách.
Chuyển đổi tư duy từ hữu hạn sang kiến tạo
Trước đó, tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nêu rõ: Trong một thời gian dài, nhiều cấp, nhiều nơi vẫn tồn tại tư duy phát triển chủ yếu dựa vào cái sẵn có, lấy ngân sách nhà nước, đất đai và đầu tư công làm trụ cột. Về bản chất, đó là cách tiếp cận coi nguồn lực phát triển là hữu hạn và tĩnh, thiên về phân chia hơn là tạo lập. Nếu không được điều chỉnh kịp thời, tư duy này sẽ trở thành lực cản lớn cho quá trình phát triển trong giai đoạn mới.
Từ đó, Tổng Bí thư yêu cầu số hóa và giải phóng nguồn lực đang bị mắc kẹt; tập trung nguồn lực cho các cực tăng trưởng, dự án và ngành có sức lan tỏa cao, không dàn trải, không bình quân; phát triển doanh nghiệp, thị trường vốn và nguồn lực trong dân; lấy năng suất, khoa học - công nghệ, dữ liệu và nhân lực chất lượng cao làm động lực chính.
Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là chìa khóa
TS Trần Văn Khải, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, khẳng định đây là chủ trương, quyết sách có tầm nhìn chiến lược, phù hợp với xu thế thời đại và đòi hỏi cấp bách của thực tiễn phát triển đất nước. Việc đặt khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vào vị trí trung tâm cho thấy quyết tâm xây dựng phương thức phát triển mới, giảm phụ thuộc vào các lợi thế truyền thống như lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên.
Sau gần 40 năm Đổi mới, mô hình tăng trưởng cũ dựa vào vốn và lao động giản đơn đang bộc lộ hạn chế. Năng suất lao động của Việt Nam vẫn thấp so với các nước phát triển, tốc độ tăng năng suất có dấu hiệu chững lại, nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình vẫn hiện hữu. Muốn vượt lên, phải dựa vào động lực mới là tri thức và sáng tạo. Đây là chìa khóa để Việt Nam bứt phá và tránh nguy cơ tụt hậu trong thập niên tới.
Ông Khải dẫn chứng: Hàn Quốc từ một nước nghèo đã trở thành cường quốc công nghiệp nhờ đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu và phát triển (R&D), hiện chi hơn 5% GDP cho R&D. Singapore nằm trong nhóm dẫn đầu toàn cầu về đổi mới sáng tạo (xếp hạng 5/139 nền kinh tế theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025). Trung Quốc xác định chiến lược tự lực về công nghệ, tỷ lệ chi R&D năm 2024 đạt 2,68% GDP (tăng từ 2,38% năm 2021). Những bài học quốc tế cho thấy muốn phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên số, không có con đường nào khác ngoài phát triển mạnh mẽ khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Cộng hưởng nguồn lực vật chất và tinh thần
PGS-TS, đại biểu Quốc hội Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn, cho rằng nguồn lực của đất nước không chỉ là vật chất như vốn, đất đai mà còn bao gồm nguồn lực phi vật chất: sự sáng tạo, đổi mới, tinh thần dám làm, dám chịu trách nhiệm. Việc huy động triệt để nguồn lực còn bao gồm tận dụng thời gian, không chậm trễ. Chậm sử dụng đất đai là lãng phí lớn; cán bộ sợ trách nhiệm, đùn đẩy cũng là lãng phí.
TS Nguyễn Việt Hùng, nguyên Trưởng khoa Xây dựng Đảng và Tư tưởng Hồ Chí Minh, Học viện Cán bộ TP.HCM, phân tích: Nguồn lực và sức mạnh quốc gia phải được xem xét tổng hòa từ vật chất đến tinh thần, kết nối truyền thống quá khứ với hiện tại và tương lai. Sức mạnh tổng hợp quốc gia là sự hợp thành của chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối nội và đối ngoại. Muốn bước vào kỷ nguyên mới, Việt Nam phải lấy khoa học - công nghệ, tri thức và chuyển đổi số làm trụ cột. Khi dựa trên nền tảng tri thức, bản chất là sức mạnh tinh thần. Vì vậy, phải cộng hưởng nguồn lực vật chất với nguồn lực tinh thần, trong đó tinh thần là cốt lõi nhưng cần vật chất đi kèm.
Ông Hùng dẫn chứng lịch sử: Trong kỷ nguyên dựng nước và giữ nước, bên cạnh truyền thống văn hóa Văn Lang, Đông Sơn, phải gắn với nền văn minh lúa nước. Hạt lúa, củ khoai trong phương thức sản xuất nông nghiệp sông Hồng là bệ phóng cho sức mạnh kỷ nguyên Đại Việt. Ngày nay, Việt Nam đang phát triển với hoài bão lớn, nếu biết cộng hưởng sức mạnh vật chất và tinh thần, lấy tinh thần làm nguồn lực 'thăng hoa', sẽ khơi dậy nguồn lực nội sinh cao, thổi bùng khát vọng làm giàu, độc lập, tự chủ.
Phân bổ nguồn lực theo tư duy mới
Tổng Bí thư yêu cầu tập trung xây dựng gói thể chế khơi thông nguồn lực, dứt khoát bỏ tư duy 'không quản được thì cấm'. Đồng thời tập trung nguồn lực cho các cực tăng trưởng, dự án, ngành có sức lan tỏa cao, không dàn trải, không bình quân; phát triển doanh nghiệp, thị trường vốn và nguồn lực trong dân; lấy năng suất, khoa học - công nghệ, dữ liệu và nhân lực chất lượng cao làm động lực chính.
PGS-TS Trần Hoàng Ngân nhấn mạnh việc phân bổ nguồn lực đầu tư cần dựa trên tiêu chí hiệu quả. Các địa phương đầu tàu như TP.HCM, Hà Nội phải có thể chế đặc biệt để phát huy tiềm năng. Chính phủ đã ban hành nhiều nghị quyết cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, thể chế hóa chủ trương đột phá về thể chế để khơi thông, giải phóng mọi nguồn lực. Khi thực hiện đúng chiến lược với tư duy mới, tư duy 'không quản được thì cấm' sẽ được xóa bỏ.
TS Nguyễn Việt Hùng cho rằng Việt Nam không thiếu tài nguyên, nhân lực có khát vọng, nền tảng 40 năm đổi mới và môi trường quốc tế ổn định. Nhưng nguồn lực bị kìm hãm bởi điểm nghẽn thể chế: hệ thống quy định chồng chéo, bất cập, 'bó' quyền dân chủ, không phát huy năng lực tự thân các thành phần kinh tế. Tài nguyên bị khai thác không hiệu quả, quản lý lỏng lẻo gây thất thoát.
Ông nhấn mạnh cần hiểu đúng sự thay đổi tư duy cốt lõi: cái đã có, đang có phải mở trói để phát triển; cái chưa có phải nghiên cứu, sáng tạo, thử nghiệm. Đột phá tư duy từ phân bổ nguồn lực sang kiến tạo môi trường để nguồn lực cộng hưởng. Việc đầu tiên là đột phá thể chế theo hướng kiến tạo, 'tạo gió cho cánh buồm' phát triển. Xóa bỏ định kiến, khơi dậy 'gen khát vọng' của mọi tầng lớp nhân dân để họ cùng làm giàu, tự chủ. Đánh giá con người và các thành phần kinh tế phải sòng phẳng, công bằng, bảo hộ sáng tạo, khát vọng làm giàu bằng pháp luật nghiêm minh, minh bạch.
Quyết tâm hành động và hiệu quả thực thi
Giai đoạn mới đặt ra yêu cầu cao hơn về đổi mới tư duy, quyết tâm hành động và hiệu quả thực thi. Việt Nam cần xây dựng thể chế thông thoáng, hệ thống pháp luật công bằng, minh bạch, dễ tuân thủ. Khi tạo được môi trường đầu tư hấp dẫn, công bằng, lâu dài, mới có thể khơi dậy dòng vốn mạnh mẽ từ trong và ngoài nước, tạo đà tăng tốc phát triển kinh tế - xã hội. Với nền tảng thành tựu đã đạt được và định hướng rõ ràng từ Đại hội XIV, đất nước đang đứng trước thời cơ lớn để hiện thực hóa khát vọng phát triển phồn vinh, hạnh phúc.
