Cảnh báo từ chuyên gia IBM: AI có thể 'phản bội' và dâng toàn bộ bí mật kinh doanh cho đối thủ. Tại sao nhiều CEO hào hứng khoe công nghệ AI nhưng lại không dám dùng? Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khang chỉ ra rằng nhiều doanh nghiệp đang rơi vào bẫy tâm lý khi bị mê hoặc bởi những màn trình diễn ấn tượng của trí tuệ nhân tạo, nhưng quên rằng một cộng sự thông minh mà không đáng tin cậy sớm muộn cũng trở thành 'quả bom nổ chậm'.
'Sự thông minh giúp AI thu hút sự chú ý, nhưng chính niềm tin mới là thứ giúp AI được chấp nhận và ứng dụng thực tế', bản trình bày của Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khang, Giám đốc khối Dữ liệu và AI của IBM khu vực ASEAN tại Hội nghị Thượng đỉnh An ninh mạng Việt Nam 2026 nêu rõ.
Cơn sốt 'nuôi AI' và nỗi sợ phản bội
Chúng ta đang chứng kiến sự bùng nổ chưa từng có của trí tuệ nhân tạo, từ chatbot đơn giản đến các hệ thống AI Agent có khả năng tự động ra quyết định, soạn thảo email và can thiệp sâu vào hệ thống nội bộ. Các CEO công nghệ hào hứng bàn về tối ưu hóa chi phí và gia tăng năng suất nhờ AI. Tuy nhiên, thực tế cho thấy hầu hết các dự án AI chỉ dừng ở thử nghiệm quy mô nhỏ, ít doanh nghiệp dám đưa AI vào vận hành thực tế ở quy mô lớn.
'Rất nhiều doanh nghiệp đã triển khai thí điểm AI thành công nhưng không dám mở rộng quy mô. Họ khoe đã có AI trong nhà, nhưng không dám cho nó tự động hóa hoàn toàn vì chưa tin tưởng vào rủi ro tiềm ẩn', Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khang cho biết.
Ông so sánh việc ứng dụng AI giống như nuôi dạy một đứa trẻ. Nếu không có phương pháp và khuôn khổ rõ ràng, đứa trẻ đó có thể vô tình tiết lộ thông tin bảo mật, bí mật kinh doanh. Dù doanh nghiệp có xây dựng hàng rào phòng thủ chống tấn công mạng, lỗ hổng nguy hiểm nhất có thể xuất phát từ chính AI trong hệ thống.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khang, bảo mật AI không nằm ở tường lửa hay giám sát, mà là câu chuyện của phương pháp luận và đạo đức, giống như cách dạy trẻ theo luật giáo dục trước khi áp dụng công nghệ. Nỗi lo này có cơ sở khi các mô hình ngôn ngữ lớn thường gặp vấn đề 'ảo giác' – tự tạo thông tin sai lệch nhưng trình bày thuyết phục. Hãy tưởng tượng một AI tư vấn tài chính cung cấp số liệu sai, hay AI duyệt hồ sơ tín dụng dựa trên tiêu chí định kiến. Thiệt hại không chỉ tính bằng triệu USD, mà còn là sự sụp đổ niềm tin từ đối tác, cổ đông và thị trường.
AI có thể rất thông minh, nhưng cũng dễ bị thao túng tâm lý. Chỉ qua vài tác vụ hỏi đáp thân thiện, AI có thể bộc lộ thông tin quan trọng. Vì vậy, niềm tin chính là thách thức lớn nhất để đạt được sự an toàn.
Thay đổi tư duy tiếp cận
Để giải quyết nghịch lý này, các nhà quản trị cần thay đổi tư duy. Theo tài liệu chiến lược của IBM về xây dựng AI đáng tin cậy, sự thông minh thu hút sự chú ý, nhưng lòng tin mới là chìa khóa để áp dụng rộng rãi. Doanh nghiệp không thể vận hành công cụ mà họ không hiểu cách hoạt động, cũng như không kiểm soát được đầu ra.
'Doanh nghiệp đôi khi chấp nhận mô hình AI ít tham số hơn nhưng tin tưởng được, thay vì mô hình siêu thông minh nhưng không thể đoán trước kết quả', Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khang nhận định.
Theo các chuyên gia IBM, hệ thống AI đáng tin cậy phải đáp ứng ba trụ cột: khả năng giải thích, trách nhiệm giải trình và tính minh bạch.
- Khả năng giải thích: Doanh nghiệp cần biết tại sao AI đưa ra quyết định, dựa trên trọng số và nguồn dữ liệu nào. Nếu AI từ chối cho vay, hệ thống phải chỉ ra lý do cụ thể, thay vì kết quả mơ hồ từ 'hộp đen' thuật toán.
- Trách nhiệm giải trình: Khi AI sai, ai chịu trách nhiệm? Ban lãnh đạo không thể đổ lỗi cho thuật toán. Cần thiết lập quy trình quản trị AI chặt chẽ, xác định rõ vai trò từ phê duyệt đến giám sát.
- Tính minh bạch: Kiểm soát nguồn gốc dữ liệu đầu vào: dữ liệu có sạch không, có vi phạm bản quyền hay quyền riêng tư không. Minh bạch về nguồn dữ liệu là nền móng cho sự khách quan và công bằng.
Khi cuộc chơi không còn là 'thích thì làm'
Sự tự do trong kỷ nguyên sơ khai của AI đang khép lại, nhường chỗ cho kỷ nguyên quản trị nghiêm ngặt. Trên thế giới, Đạo luật AI của EU đã áp dụng mức phạt khổng lồ cho doanh nghiệp sử dụng AI rủi ro cao không có cơ chế kiểm soát. Tại Việt Nam, Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật AI số 134/2025/QH15 và Thông tư 05/2026/TT-BKHCN đã xác lập hành lang tuân thủ khắt khe cho các tổ chức tài chính, ngân hàng và doanh nghiệp lớn.
Báo cáo từ IBM cho thấy, xây dựng kiến trúc dữ liệu hiện đại tích hợp công cụ quản trị giúp tự động giám sát dòng chảy dữ liệu, phát hiện sớm lệch pha dữ liệu hay định kiến thuật toán theo thời gian thực. Đây là chiến lược kinh doanh sống còn để đảm bảo tuân thủ pháp luật.
Nhìn về tương lai 2026-2030, khi doanh nghiệp chuyển dịch lên điện toán đám mây và tích hợp AI sâu rộng, ranh giới giữa an toàn và nguy hiểm rất mong manh. Những doanh nghiệp chiến thắng sẽ không phải là đơn vị sở hữu thuật toán phức tạp nhất, mà là những cái tên biết thuần hóa 'mãnh thú' công nghệ thành trợ lý trung thành, minh bạch và đáng tin cậy.
'AI làm gì thì làm, con người vẫn phải là đối tượng cuối cùng chịu trách nhiệm', Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khang kết luận.
