Trong suốt hơn một năm qua, nỗi lo về việc trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ thay thế hoàn toàn lao động con người ngày càng gia tăng. Các doanh nghiệp liên tục cắt giảm nhân sự, các mô hình AI ngày càng thực hiện tốt nhiều nhiệm vụ văn phòng, và các tổ chức đang tích hợp AI sâu hơn vào hoạt động hàng ngày. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, thực tế không đơn giản như kiểu “AI thay người”.
AI là nguyên nhân cắt giảm nhân sự?
Theo công ty tư vấn chuyển đổi nghề nghiệp Challenger, Gray & Christmas, AI là lý do hàng đầu được các doanh nghiệp viện dẫn cho các đợt cắt giảm nhân sự trong tháng 4, tháng thứ hai liên tiếp. Microsoft cũng thừa nhận trong một báo cáo gần đây rằng nỗi lo về AI tại nơi làm việc là có thật, từ nỗi sợ mất việc đến áp lực phải theo kịp công nghệ thay đổi nhanh chóng.
Tuy nhiên, các doanh nghiệp thường sử dụng AI để tự động hóa một số phần việc thay vì thay thế trọn vẹn một vị trí. Các nhà lãnh đạo đang học cách phân biệt việc gì AI có thể làm và việc gì vẫn cần con người, từ đó tái cấu trúc công việc xoay quanh những nhiệm vụ mà con người làm tốt hơn. Quá trình này chắc chắn tạo ra xáo trộn, nhưng không phải là sự thay thế hoàn toàn.
Khả năng tự động hóa của AI
Alexis Krivkovich, đối tác cấp cao tại McKinsey & Company, cho biết hiện nay rất ít công việc có thể bị AI và robot tự động hóa hoàn toàn. Về mặt kỹ thuật, AI có thể tự động hóa khoảng 57% các hoạt động liên quan đến công việc, nhưng tỷ lệ này nằm rải rác trong nhiều nhiệm vụ nhỏ của nhiều vị trí khác nhau, chứ không tập trung vào một nghề cụ thể.
Nitin Seth, đồng sáng lập công ty dịch vụ số và tư vấn Incedo, cho rằng công ty của ông có thể giúp khách hàng tăng năng suất nhờ AI ít nhất 20-25%, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc cắt giảm nhân sự theo cùng tỷ lệ. Lý do là AI chỉ xử lý một phần công việc trong nhiều vai trò khác nhau.
Tác động đến ngành công nghệ
Ngành công nghệ là nơi nỗi lo AI lấy mất việc làm hiện rõ nhất. Các kỹ sư phần mềm ngày càng dùng AI để hỗ trợ viết mã. Theo một khảo sát của Google, 90% lao động công nghệ đã sử dụng AI trong công việc. Stack Overflow, diễn đàn hỏi đáp phổ biến của giới lập trình, cũng ghi nhận 84% người tham gia khảo sát đang dùng hoặc dự định dùng công cụ AI trong quá trình phát triển phần mềm.
Nhưng công việc của một kỹ sư phần mềm không chỉ là viết code. Họ còn phải rà soát mã, thiết kế hệ thống, xử lý sự cố, hiểu nhu cầu sản phẩm và quyết định nên xây dựng điều gì. Boris Cherny, người đứng đầu Claude Code tại Anthropic, cho rằng trong tương lai gần, khái niệm “kỹ sư phần mềm” có thể thay đổi. Khi việc viết từng dòng lệnh trở thành một phần nhỏ hơn trong công việc, vai trò này có thể được nhìn nhận rộng hơn như một “người xây dựng” sản phẩm.
AI vẫn gây mất việc
Điều này không có nghĩa AI không góp phần gây ra mất việc. Theo Challenger, Gray & Christmas, AI đã được nêu là một yếu tố trong hơn 49.000 đợt cắt giảm việc làm từ đầu năm đến nay. Block, công ty công nghệ tài chính đứng sau Square và Cash App, đã cắt giảm mạnh nhân sự vì AI cho phép các nhóm nhỏ làm được nhiều việc hơn. Coinbase cũng giảm khoảng 14% nhân sự, một phần vì AI giúp kỹ sư hoàn thành trong vài ngày những việc trước đây cần cả nhóm làm trong nhiều tuần.
Hệ thống đánh giá chưa theo kịp
Một vấn đề khác là phần lớn doanh nghiệp chưa kịp điều chỉnh hệ thống đo lường hiệu suất, tiêu chí đánh giá và cơ chế khuyến khích nhân viên cho phù hợp với cách AI đang thay đổi công việc. Báo cáo của Microsoft, dựa trên khảo sát 20.000 lao động dùng AI tại 10 quốc gia, cho thấy nhiều tổ chức vẫn đang loay hoay xác định đâu là kỹ năng con người cần có trong môi trường làm việc mới.
Tương lai của AI trong công việc
Bức tranh này có thể tiếp tục thay đổi khi các mô hình AI phát triển nhanh hơn và đảm nhận thêm nhiều nhiệm vụ văn phòng. Anthropic mới đây đã công bố các AI agent phục vụ công việc tài chính, như xây dựng tài liệu chào thương vụ hay soạn thảo bản ghi nhớ tín dụng. Những công cụ như vậy cho thấy AI đang tiến dần từ các nhiệm vụ đơn giản lên các công việc chuyên môn phức tạp hơn.
Vì thế, câu hỏi đúng có lẽ không phải là “AI có lấy mất việc của con người không?”, mà là “AI đang lấy đi phần nào trong công việc, và phần nào buộc con người phải làm tốt hơn?”. Với nhiều nghề, AI sẽ không xóa bỏ toàn bộ vị trí, nhưng nó sẽ tái định nghĩa giá trị của người lao động. Người lao động không nhất thiết mất toàn bộ nghề nghiệp của mình, nhưng họ sẽ phải học cách làm việc trong một nghề nghiệp đã khác trước.
