Một nghiên cứu mới đây của Bộ Tư pháp chỉ ra rằng việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong xây dựng và thực thi pháp luật tại Việt Nam vẫn còn gặp nhiều khó khăn và vướng mắc. Nguyên nhân chính là do chưa hình thành được hệ sinh thái dữ liệu pháp luật quốc gia thống nhất, dữ liệu hiện đang bị phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa được tích hợp, liên thông đầy đủ giữa các hệ thống.
Theo báo cáo, việc khai thác dữ liệu lớn và ứng dụng AI mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm, chưa được triển khai đồng bộ trong toàn bộ quy trình xây dựng, thẩm định, kiểm tra và rà soát văn bản quy phạm pháp luật. Ông Phạm Quang Hiếu, Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Bộ Tư pháp, cho biết thêm rằng việc ứng dụng AI trong thực tiễn pháp lý còn đối mặt với thách thức về độ chính xác và độ tin cậy. Cụ thể, việc kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp hay phát hiện xung đột pháp lý liên ngành của các văn bản vẫn chưa được thực hiện hiệu quả. Các hệ thống thử nghiệm hiện nay vẫn tồn tại tỷ lệ phát hiện sai cao, đòi hỏi sự can thiệp và kiểm tra lại của con người, làm giảm hiệu quả tự động hóa.
Bên cạnh đó, nguồn nhân lực và hạ tầng kỹ thuật còn hạn chế cũng là những rào cản lớn. Đánh giá bước đầu về hiện trạng các nguồn dữ liệu pháp luật và một số cơ sở dữ liệu chuyên ngành cho thấy, chính việc phân tán và thiếu liên thông dữ liệu pháp luật đã khiến cho việc có được góc nhìn toàn cảnh về hệ thống pháp luật trở nên khó khăn.
Trước thực trạng này, Bộ Tư pháp đang lấy ý kiến hoàn thiện hai đề án quan trọng: “Xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật” và “Ứng dụng AI trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật”. Mục tiêu của các đề án là xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật trở thành hạ tầng dữ liệu quốc gia, tích hợp dữ liệu về văn bản quy phạm pháp luật, án lệ, bản án, hồ sơ xây dựng luật, thủ tục hành chính và dữ liệu phản ánh, kiến nghị.
Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh, dữ liệu pháp luật là nền tảng tiên quyết, trí tuệ nhân tạo là động lực trí tuệ, và nền tảng số pháp luật là giải pháp đột phá. Ông nhấn mạnh việc phát triển nguồn nhân lực dữ liệu và AI phải gắn liền với cải cách tư duy quản trị dựa trên dữ liệu. Mục tiêu cụ thể là tái cấu trúc cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, chuẩn hóa toàn bộ dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật và biểu diễn dưới dạng tiêu chuẩn hỗ trợ máy đọc được. Đồng thời, số hóa tất cả các quy trình và hồ sơ xây dựng văn bản quy phạm pháp luật; xây dựng kho dữ liệu pháp luật tập trung, hình thành đồ thị tri thức pháp luật quốc gia hỗ trợ các nhu cầu tìm kiếm, phân tích, khai thác thông minh và ứng dụng công nghệ số phục vụ công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.
Đáng chú ý, cách tiếp cận hợp tác công-tư mở trong triển khai các định hướng lớn này được kỳ vọng sẽ tạo không gian cho doanh nghiệp công nghệ Việt Nam tham gia, không bó cứng trong khu vực công. Ông Bùi Thanh Minh, Phó Giám đốc Văn phòng Ban nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), cho rằng việc đổi mới mô hình tăng trưởng đã đặt ra yêu cầu mới cho hệ thống pháp luật. Cơ sở dữ liệu lớn và AI pháp luật cần được định vị như hạ tầng thể chế số, vừa tháo gỡ điểm nghẽn thực thi, vừa mở ra mô hình kinh doanh và dịch vụ pháp lý số mới.
Phân tích dưới góc độ người dân và doanh nghiệp, ông Minh nhấn mạnh rằng điểm nghẽn trong tiếp cận và thực thi pháp luật hiện nay không chỉ nằm ở thiếu thông tin mà còn ở khả năng biến quy định thành hành động đúng với chi phí thấp. Người dân rất cần những câu trả lời bằng ngôn ngữ đời sống, dễ hiểu, có kiểm chứng để thực thi pháp luật. Doanh nghiệp cần câu trả lời theo tình huống kinh doanh, ngành nghề, địa bàn và rủi ro tuân thủ để kịp thời nắm bắt cơ hội.
Tiến sĩ Chu Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, nhận định việc xây dựng hạ tầng dữ liệu và ứng dụng AI trong hoạt động quản lý nhà nước đang gặp phải những rào cản pháp lý khi áp dụng các công nghệ chưa có tiền lệ như AI tạo sinh hay dữ liệu lớn. Bà cho rằng cơ chế sandbox chính là chìa khóa để thử nghiệm các mô hình hạ tầng dữ liệu dùng chung và các thuật toán AI vào hỗ trợ soạn thảo, rà soát văn bản trước khi chính thức hóa vào quy trình lập pháp. Tuy nhiên, cần quy định rõ cơ chế trách nhiệm và miễn trừ trong thử nghiệm để khắc phục tâm lý e ngại, sợ sai của những người quản lý và thực hiện.
Phó Giám đốc Sở Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh Trần Thị Hồng Hạnh kiến nghị xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật theo hướng tích hợp toàn diện từ Trung ương đến địa phương, đồng thời chuẩn hóa cấu trúc dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế cập nhật, làm sạch dữ liệu để bảo đảm tính “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”.
