Sáng 25 tháng 5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tập trung vào công tác nghiên cứu khoa học cơ bản. Phát biểu kết luận, Tổng Bí thư nhấn mạnh sự cần thiết phải đổi mới toàn diện về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Ông coi đây là vấn đề chiến lược, tác động trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ 21.
Tổng Bí thư đánh giá cao sự chuyển biến trong nhận thức về vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản. Trước đây, lĩnh vực này thường được xem như hoạt động học thuật chuyên sâu của các viện nghiên cứu và trường đại học. Ngày nay, nó được coi là nền móng tri thức của quốc gia, là cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, hoạch định chính sách và tự chủ phát triển lâu dài.
Phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) – cơ quan trực tiếp tài trợ cho nghiên cứu khoa học cơ bản thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ – về những nội dung này.
Mọi đột phá công nghệ đều bắt nguồn từ khoa học cơ bản
Phóng viên: Thưa ông, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh khoa học cơ bản là nền móng tri thức của quốc gia. Ông nhìn nhận thế nào về thông điệp này trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển công nghệ chiến lược và kinh tế tri thức?
PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Tôi cho rằng đây là thông điệp có ý nghĩa chiến lược sâu sắc. Trong lịch sử khoa học và công nghệ thế giới, mọi đột phá công nghệ lớn đều xuất phát từ những khám phá của khoa học cơ bản. Các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, sinh học hay vật liệu mới đều dựa trên nền tảng tri thức từ nghiên cứu cơ bản. Với Việt Nam, khi đặt mục tiêu phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn cho năng lực cạnh tranh dài hạn. Khoa học cơ bản giúp hình thành nguồn nhân lực nghiên cứu trình độ cao, tạo ý tưởng mới, mở ra hướng công nghệ mới và nâng cao năng lực hấp thụ, làm chủ công nghệ tiên tiến. Chỉ đạo của Tổng Bí thư khẳng định vai trò đặc biệt của khoa học cơ bản trong hệ sinh thái khoa học công nghệ quốc gia, tạo động lực để các cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và cộng đồng khoa học kiên trì theo đuổi những nghiên cứu nền tảng có giá trị lâu dài.
Đổi mới cơ chế đầu tư và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu
Phóng viên: Là cơ quan trực tiếp tài trợ cho nghiên cứu khoa học cơ bản, ông đánh giá thế nào về chỉ đạo của Tổng Bí thư liên quan đến đổi mới cơ chế đầu tư, tài trợ và chấp nhận rủi ro?
PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Đây là một trong những điểm đột phá quan trọng trong tư duy phát triển khoa học công nghệ. Bản chất của nghiên cứu khoa học, đặc biệt là nghiên cứu cơ bản, luôn gắn với rủi ro. Nhiều ý tưởng có giá trị lớn không thể đảm bảo thành công ngay từ đầu. Nếu cơ chế quản lý chỉ tập trung kiểm soát rủi ro mà không chấp nhận khả năng thất bại thì khó tạo ra kết quả đột phá. Việc Tổng Bí thư nhấn mạnh đổi mới cơ chế tài trợ, chấp nhận rủi ro hợp lý và đánh giá dựa trên giá trị khoa học thực chất là định hướng phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây là cơ sở để NAFOSTED hoàn thiện cơ chế tài trợ theo hướng cạnh tranh, minh bạch, dựa trên đánh giá đồng cấp quốc tế, đồng thời mở rộng chương trình tài trợ cho ý tưởng mới, hướng nghiên cứu tiên phong.
Chúng tôi rất vui mừng khi những định hướng lớn của Tổng Bí thư đã được cụ thể hóa trong dự thảo Nghị định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia. Nghị định xác định nguyên tắc chấp nhận rủi ro khoa học, rủi ro công nghệ trong phạm vi có kiểm soát; quản lý tài trợ dựa trên kết quả đầu ra và tác động; cho phép Quỹ áp dụng cơ chế tài trợ linh hoạt phù hợp với mức độ rủi ro. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai các chương trình tài trợ mới, tiệm cận chuẩn mực quốc tế, khuyến khích ý tưởng tiên phong và tạo môi trường thuận lợi cho nhà khoa học theo đuổi những vấn đề khoa học lớn, có tính thách thức cao.
Khi nhà khoa học được trao quyền tự chủ cao hơn, được tin tưởng và đánh giá trên kết quả khoa học thực chất, chúng ta sẽ có điều kiện tốt hơn để hình thành những công trình nghiên cứu có tầm ảnh hưởng quốc tế và nền tảng tri thức phục vụ phát triển đất nước trong dài hạn.
Hình thành nhóm nghiên cứu mạnh và trung tâm xuất sắc
Phóng viên: Tổng Bí thư đề cập yêu cầu hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc có năng lực cạnh tranh quốc tế. Theo ông, Việt Nam đã có nền tảng nào để hiện thực hóa mục tiêu này và đâu là thách thức lớn nhất?
PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Sau hơn 15 năm triển khai cơ chế tài trợ nghiên cứu cơ bản theo chuẩn mực quốc tế, Việt Nam đã hình thành một số nhóm nghiên cứu uy tín trong các lĩnh vực như toán học, vật lý, hóa học, khoa học vật liệu, khoa học sự sống, công nghệ thông tin và khoa học xã hội nhân văn. Nhiều nhà khoa học Việt Nam đã chủ trì các công trình công bố trên tạp chí hàng đầu thế giới, tham gia mạng lưới nghiên cứu quốc tế và đào tạo đội ngũ nghiên cứu trẻ chất lượng. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh và xây dựng trung tâm nghiên cứu xuất sắc.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là đảm bảo nguồn đầu tư ổn định, dài hạn và đủ quy mô cho các nhóm nghiên cứu. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế tự chủ, tăng cường hợp tác quốc tế, nâng cao chất lượng hạ tầng nghiên cứu và có chính sách đủ mạnh để thu hút, giữ chân các nhà khoa học xuất sắc. Để hình thành trung tâm nghiên cứu có khả năng cạnh tranh quốc tế, cần tầm nhìn đầu tư dài hạn trong nhiều năm liên tục, thay vì chỉ hỗ trợ theo từng nhiệm vụ ngắn hạn.
Chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị khoa học hiện đại
Phóng viên: Cần thay đổi gì trong cơ chế quản lý khoa học hiện nay để tạo điều kiện cho nhà khoa học yên tâm theo đuổi nghiên cứu nền tảng?
PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Điều quan trọng nhất là chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị khoa học hiện đại. Nhà khoa học cần được trao quyền tự chủ nhiều hơn trong việc lựa chọn hướng nghiên cứu, tổ chức thực hiện và sử dụng nguồn lực. Cơ chế đánh giá cần tập trung vào chất lượng và tác động của kết quả nghiên cứu, thay vì quá chú trọng thủ tục hành chính hay chỉ tiêu hình thức.
Cần xây dựng chương trình tài trợ dài hạn cho những hướng nghiên cứu nền tảng, nhóm nghiên cứu mạnh và nhà khoa học xuất sắc. Nghiên cứu cơ bản thường cần thời gian tích lũy tri thức nhiều năm mới tạo ra phát hiện quan trọng, vì vậy sự ổn định trong chính sách và nguồn lực là yếu tố cần thiết. Tôi cũng cho rằng cần hoàn thiện cơ chế khoán chi, đơn giản hóa thủ tục quản lý và tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý khoa học để nhà khoa học dành nhiều thời gian hơn cho nghiên cứu.
Phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhà khoa học trẻ là ưu tiên chiến lược
Phóng viên: Ông kỳ vọng những định hướng mới của Tổng Bí thư sẽ tạo chuyển biến như thế nào đối với hoạt động của NAFOSTED và hệ sinh thái nghiên cứu khoa học cơ bản?
PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Những chỉ đạo của Tổng Bí thư tạo động lực mới cho phát triển khoa học cơ bản và đổi mới sáng tạo. Đối với Quỹ, đây là cơ sở chính trị và định hướng chiến lược quan trọng để hoàn thiện hoạt động tài trợ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hỗ trợ nhóm nghiên cứu mạnh và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Trong thời gian tới, Quỹ sẽ đổi mới theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, nâng cao chất lượng đánh giá khoa học, mở rộng hình thức tài trợ phù hợp với yêu cầu phát triển mới và tăng cường kết nối giữa nghiên cứu cơ bản với công nghệ chiến lược.
Một tín hiệu tích cực là Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân vừa ký ban hành Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc. Chương trình này có ý nghĩa chiến lược nhằm hỗ trợ các nhóm nghiên cứu mạnh, nhà khoa học xuất sắc theo đuổi những hướng nghiên cứu nền tảng có tầm nhìn dài hạn, có khả năng tạo ra tri thức mới và đột phá khoa học. Chương trình cũng hướng tới hình thành trung tâm nghiên cứu xuất sắc, tăng cường hợp tác quốc tế và phát triển đội ngũ nhà khoa học trẻ tài năng, hiện thực hóa các định hướng lớn của Tổng Bí thư về phát triển khoa học cơ bản, xây dựng năng lực khoa học công nghệ nội sinh và nâng cao vị thế khoa học của Việt Nam trên trường quốc tế.
Tôi kỳ vọng Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc sẽ trở thành một trong những công cụ chính sách quan trọng của Nhà nước trong việc đầu tư dài hạn cho tri thức nền, tạo dựng hạt nhân khoa học xuất sắc và chuẩn bị nguồn lực khoa học cho các công nghệ chiến lược của đất nước trong giai đoạn tới.
Chính sách thu hút và giữ chân nhà khoa học trẻ
Phóng viên: Tổng Bí thư nhấn mạnh yêu cầu phát hiện, trọng dụng và đãi ngộ nhân tài khoa học. Theo ông, Việt Nam cần chính sách gì để thu hút và giữ chân các nhà khoa học trẻ theo đuổi nghiên cứu cơ bản trong dài hạn?
PGS, TS Đào Ngọc Chiến: Nguồn nhân lực là yếu tố quyết định đối với sự phát triển của khoa học cơ bản. Vì vậy, việc phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng các nhà khoa học trẻ cần được xem là ưu tiên chiến lược. Bên cạnh các chính sách chung, cần có chương trình đầu tư có trọng tâm, trọng điểm đối với tài năng trẻ xuất sắc ngay từ giai đoạn đầu sự nghiệp nghiên cứu.
Trong thời gian tới, Quỹ sẽ triển khai Chương trình Nghiên cứu sinh xuất sắc (VREF) nhằm phát hiện, tuyển chọn và hỗ trợ các nghiên cứu sinh có tiềm năng nổi trội trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ ưu tiên. Chương trình không chỉ hỗ trợ kinh phí nghiên cứu mà còn tạo điều kiện để các nghiên cứu sinh tham gia nhóm nghiên cứu mạnh, tiếp cận nhà khoa học hàng đầu trong và ngoài nước, tham gia mạng lưới nghiên cứu quốc tế và từng bước hình thành năng lực nghiên cứu độc lập. Đây là cách tiếp cận đã được nhiều quốc gia áp dụng thành công để xây dựng đội ngũ nhà khoa học đẳng cấp quốc tế từ thế hệ trẻ.
Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để nhà khoa học trẻ tham gia nhóm nghiên cứu mạnh, tiếp cận hạ tầng nghiên cứu hiện đại và kết nối với mạng lưới khoa học quốc tế. Môi trường học thuật tốt, cơ hội phát triển nghề nghiệp rõ ràng và cơ chế đánh giá công bằng có ý nghĩa không kém chính sách đãi ngộ vật chất. Đồng thời, cần có cơ chế thu hút nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế tham gia chương trình nghiên cứu trong nước, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu. Tôi tin rằng khi nhà khoa học trẻ nhìn thấy cơ hội phát triển lâu dài, được tin tưởng, trao quyền và tạo điều kiện theo đuổi ý tưởng khoa học lớn, họ sẽ sẵn sàng gắn bó với con đường nghiên cứu cơ bản và đóng góp cho sự phát triển của đất nước.
Phóng viên: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược, giữ vai trò quyết định trong nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trọng tâm là thúc đẩy ứng dụng mạnh mẽ các công nghệ nền tảng như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn và chuyển đổi xanh vào mọi lĩnh vực sản xuất, đời sống; đặc biệt là chuyển đổi số, ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong hệ thống chính trị và doanh nghiệp. Đồng thời, Nghị quyết yêu cầu hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường hợp tác quốc tế, xây dựng hạ tầng số đồng bộ, hiện đại và bảo đảm an toàn, an ninh dữ liệu. Mục tiêu là hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, góp phần đưa Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và tự chủ trong kỷ nguyên số.
