Ngày 1 tháng 6 vừa qua, sự kiện Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 của Công ty Cổ phần TTC Đức Huệ - Long An (tỉnh Tây Ninh) chính thức bán điện cho Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) thông qua lưới điện quốc gia đã thu hút sự chú ý đặc biệt. Đây là lần đầu tiên tại Việt Nam có một đơn vị phát điện tham gia cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA).
Cụ thể, Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 đã đi vào vận hành thương mại từ ngày 19 tháng 5. Nguồn điện tái tạo cung cấp cho SEVT được sản xuất từ nhà máy có công suất thiết kế 49 MWp/41,4 MWac. Với hợp đồng DPPA này, SEVT dự kiến được bảo đảm sản lượng điện mặt trời khoảng 70 GWh mỗi năm, tương đương sản lượng điện cấp cho khoảng 17.000 hộ gia đình. Đồng thời, dự án được kỳ vọng góp phần giảm phát thải khoảng 46.000 tấn CO₂ mỗi năm.
Bước vận hành thực tế của cơ chế mới
Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO) thuộc Bộ Công Thương cho biết, với sự kiện này, Công ty Cổ phần TTC Đức Huệ - Long An trở thành đơn vị phát điện đầu tiên chính thức tham gia cơ chế DPPA qua lưới điện quốc gia và giao dịch thông qua thị trường điện tại Việt Nam. Cùng với đó, SEVT trở thành khách hàng doanh nghiệp đầu tiên mua điện tái tạo thông qua cơ chế DPPA. Đây không chỉ là giao dịch thương mại đầu tiên mà còn là bước vận hành thực tế quan trọng của một cơ chế mới.
Thực tế, cơ chế DPPA được triển khai từ tháng 7 năm 2024 qua Nghị định 80, và tiếp tục được hoàn thiện khung pháp lý và mở rộng đối tượng tham gia hơn tại Nghị định 57 (tháng 3 năm 2025). Tuy nhiên, phải đến thời điểm này mới có hợp đồng đầu tiên theo cơ chế này.
Đánh giá từ chuyên gia
Tiến sĩ Ngô Đức Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), nhận xét việc một nhà máy điện mặt trời ở Tây Ninh có thể bán điện trực tiếp cho một khách hàng ở tận Thái Nguyên là thông tin rất đáng mừng cả về kinh tế lẫn môi trường. Ở góc độ kinh tế, việc chuyển đổi sang năng lượng sạch rất cần thiết bởi đây là cơ hội lớn cho hàng hóa có xuất xứ từ Việt Nam đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn của các thị trường lớn ở châu Âu, châu Mỹ và cả châu Á. Đây cũng là thông điệp tốt nhất để thu hút nhà đầu tư về khả năng cung ứng điện xanh của Việt Nam. Về môi trường, đó là bước đi mạnh mẽ trong việc thực hiện cam kết cắt giảm phát thải khí nhà kính.
Chuyên gia năng lượng Nguyễn Quốc Việt, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Vinasol, phân tích cơ chế DPPA lâu nay chỉ dành cho xây dựng các dự án điện tái tạo lớn (farm) chứ không phải cho điện mặt trời dân dụng hay điện mái nhà trên các nhà máy, xí nghiệp. Vì thế, dù nhu cầu điện xanh của doanh nghiệp trong các khu công nghiệp rất lớn, nhưng không thể tiếp cận. Khảo sát nhiều doanh nghiệp trong Khu công nghiệp Phú Mỹ, Amata, Long Đức, DEEP C cho thấy họ đều có nhu cầu sử dụng điện xanh qua hợp đồng mua bán trực tiếp. "Các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong các khu công nghiệp có nhu cầu dùng điện tái tạo, lại không đáp ứng mức tiêu thụ điện bình quân từ 200.000 kWh/tháng trở lên. Trong khi đó, số này rất nhiều, toàn làm hàng xuất khẩu, cần tín chỉ xanh với hàng hóa sản xuất xuất khẩu… Điện tái tạo nếu có được chính sách cởi mở, quyết liệt và đồng bộ như cách triển khai xăng E10, tôi tin dòng điện xanh sẽ chảy vào nền kinh tế nhiều hơn", ông Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.
Cấp tốc tháo gỡ loạt vướng mắc
Ông Phan Công Tiến, Giám đốc Viện Nghiên cứu ứng dụng năng lượng thông minh, nói hạn chế lớn nhất của cơ chế DPPA qua lưới điện quốc gia hiện nay là chưa hình thành được quyền lựa chọn thực chất của khách hàng. Bên bán và bên mua vẫn chưa được tự do thỏa thuận các điều khoản thương mại, đặc biệt là giá điện hợp đồng dài hạn, nhằm phòng ngừa rủi ro biến động giá trên thị trường giao ngay. Bên cạnh đó, chi phí dịch vụ lưới điện (truyền tải và phân phối) vẫn chưa được quy định rõ ràng khiến doanh nghiệp tham gia khó xác định chi phí khi đàm phán giá.
Tiến sĩ Ngô Đức Lâm khuyến nghị cần tiếp tục tháo gỡ các rào cản để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và người dân cùng tham gia cơ chế điện xanh. Bởi với xu hướng nắng nóng ngày càng gia tăng, nhu cầu sử dụng điện cho sinh hoạt và phát triển kinh tế ngày càng nhiều. Việt Nam đã đặt mục tiêu biến hàng triệu mái nhà thành các "trạm phát điện" thì cần có chính sách thông thoáng hơn trong việc mua bán lên lưới, mua bán giữa các hộ lân cận với nhau. "Chính sách càng phổ biến sâu rộng trong xã hội càng mang lại nhiều lợi ích về kinh tế và môi trường. Trong giai đoạn chuyển đổi này, để khuyến khích phát triển, nhà nước cần có những ưu đãi về thuế đối với các thiết bị nhằm giảm giá thành đầu tư", ông Lâm khuyến nghị.
Tiến sĩ Nguyễn Duy Khiêm, giảng viên Trường Đại học Quy Nhơn (tỉnh Gia Lai), dẫn chứng việc thay đổi giờ cao điểm trong cách tính giá điện áp dụng với đối tượng sản xuất, kinh doanh khiến nhu cầu lắp điện mặt trời trên mái nhà ở địa phương tiếp tục tăng. Nhiều đơn vị kinh doanh dịch vụ đang "chạy đua" lắp đặt để có điện sử dụng vào giờ cao điểm, đặc biệt là vào ban đêm. Ngoài nhu cầu tự sản tự tiêu thì cũng có không ít người muốn tham gia phát triển điện mái nhà theo hình thức đầu tư để bán điện trực tiếp. Tuy nhiên, chính sách hiện nay rất khó khăn với loại hình này. Thủ tục yêu cầu nhà đầu tư phải có chức năng sản xuất, truyền tải, phân phối điện, xuất hóa đơn, bán điện lên lưới cũng vướng giữa chủ đầu tư và người cho thuê. "Có nhiều thủ tục phức tạp và chính sách cho loại hình này còn chưa rõ ràng. Chính vì vậy, điều mà người dân và doanh nghiệp cần là hành lang pháp lý cởi mở để thúc đẩy loại hình này phát triển", ông Khiêm nhấn mạnh.
Theo Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP.HCM (HCMREA), thách thức lớn nhất hiện nay của điện mặt trời mái nhà nằm ở cơ chế, cách tiếp cận thị trường và mức độ sẵn sàng của hệ thống điện. Hiện nay, thủ tục hành chính và quy trình triển khai còn phức tạp, đặc biệt khi có yếu tố bán điện lên lưới. Bên cạnh đó, hệ thống điện vẫn đang được thiết kế theo mô hình tập trung, nên việc tích hợp nguồn điện phân tán như điện mặt trời mái nhà còn gặp nhiều hạn chế. TP.HCM và cả nước nói chung rất cần những chính sách mang tính đột phá và thực chất hơn như phát triển các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi khoảng 5 đến 6 phần trăm thông qua sự hỗ trợ của Ngân hàng Nhà nước; đồng thời đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính, loại bỏ các rào cản không cần thiết.
