Từ hơn 2.200 năm trước, người Trung Quốc cổ đại đã ghi chép về những cỗ máy kỳ lạ như gương nhìn xuyên cơ thể và robot biết hát múa, đặt nền móng cho trí tưởng tượng công nghệ vượt thời đại. Trong khi thế giới hiện đại tự hào về máy quét CT, robot hình người và trí tuệ nhân tạo, ít ai biết rằng những ý tưởng tương tự đã xuất hiện từ thời phong kiến Trung Hoa qua các thư tịch cổ.
Gương nhìn xuyên cơ thể: Phiên bản cổ xưa của máy CT
Cuốn Duyang Miscellaneous Records thời nhà Đường kể về một phiến đá khổng lồ được đánh bóng, gọi là “gương bất tử”, nằm ở vùng tây nam xa xôi. Khi soi vào, thay vì thấy khuôn mặt, người ta có thể nhìn thấy toàn bộ nội tạng bên trong cơ thể, từ đó xác định vị trí bệnh tật và tìm thảo dược chữa trị. Ý tưởng về thiết bị “nhìn xuyên” này được các nhà nghiên cứu hiện đại liên tưởng trực tiếp đến máy quét CT và công nghệ chẩn đoán hình ảnh.
Trong The Legacy of Kaiyuan and Tianbao, một phiên bản nhỏ hơn được mô tả là chiếc gương sắt có thể mang theo bên người, hoạt động như một công cụ y tế cá nhân thời cổ. Câu chuyện trong Yuanhua Ji kể về ngư dân ở hồ Thái Hồ (Tô Châu) vớt được gương cổ rộng 20 cm, có khả năng hiển thị vết loét và tổn thương bên trong. Người soi vào thường nôn ói, bất tỉnh, nhưng khi tỉnh dậy thì bệnh tật biến mất. Một truyền thuyết khác trong Record from the Pine Window nhắc đến chiếc gương đồng dưới sông Tần Hoài, cho phép người soi thấy dòng máu lưu thông và trạng thái nội tạng theo thời gian thực. Ngư dân hoảng sợ ném gương trở lại sông, và dù quan địa phương cho người tìm kiếm, nó không bao giờ được tìm thấy.
Robot và máy móc tự động trong thư tịch cổ
Tác phẩm Liezi ghi lại câu chuyện nghệ nhân Yan Shi trình diễn trước Chu Mục Vương một “người máy” làm từ da, gỗ, keo và sơn mài, có thể hát, múa và biểu diễn. Hình nhân chân thực đến mức nhà vua nổi giận vì tưởng nó ve vãn phi tần, nhưng Yan Shi đã tháo rời cơ cấu bên trong để chứng minh đó chỉ là máy. Nhà vua thốt lên rằng kỹ nghệ con người có thể sánh ngang với tự nhiên.
Các hình nhân gỗ gọi là yong thường xuất hiện trong nghi lễ tang lễ, có thể xoay người hoặc bật nhảy nhờ cơ chế cơ khí đơn giản. Lỗ Ban, tổ nghề mộc, được cho là chế tạo chim ác là gỗ bay liên tục nhiều ngày. Đến thời Tam Quốc, Gia Cát Lượng gắn liền với truyền thuyết “trâu gỗ ngựa máy” – thiết bị vận chuyển quân nhu mang hơn 200 kg hàng hóa đi xa, được xem là hình mẫu sớm của robot vận tải trên bộ.
Nhà phát minh Mã Quân cải tiến xe chỉ nam bằng hệ thống bánh răng phức tạp, giúp tượng trên xe luôn chỉ cùng một hướng. Ông cũng chế tạo hình nhân chạy bằng nước có thể đánh trống, thổi sáo, nhào lộn và tung bóng.
Đỉnh cao thời nhà Đường
Thời Đường chứng kiến sự bùng nổ công nghệ với thuốc súng, kỹ thuật in ấn và nghề làm giấy. Các tác phẩm như Chaoye Qianzai mô tả người hầu cơ khí, thiết bị đánh cá tự động và hình nhân ca hát, nhảy múa. Nghệ nhân Yang Wulian tạo ra nhà sư gỗ có thể đi xin bố thí, còn quan lại Wang Ju chế tạo rái cá gỗ biết bắt cá. Trong tiểu thuyết Ma Daifeng, một nghệ nhân làm bàn trang điểm cho hoàng hậu: mỗi khi mở tủ, các hình nhân gỗ tự động xuất hiện để chải tóc và trang điểm.
Dù phần lớn chỉ là truyền thuyết và văn học dân gian, những ghi chép này phản ánh trí tưởng tượng về máy móc nhìn thấu cơ thể, hỗ trợ y học và mô phỏng con người từ hàng nghìn năm trước – một tiền đề thú vị cho các phát minh hiện đại.
