Sở hữu trí tuệ Việt Nam: Những bước tiến ấn tượng và thách thức không ngừng
Hệ thống sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang chứng kiến những bước phát triển đáng kể trên cả phương diện pháp lý, thực thi và nhận thức xã hội. Tuy nhiên, trước áp lực hội nhập quốc tế và làn sóng vi phạm ngày càng tinh vi, đặc biệt trong không gian mạng, việc bảo vệ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ vẫn đặt ra nhiều thách thức đối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Luật sư Phạm Nghiêm Xuân Bắc, Chủ tịch Hội Sở hữu Trí tuệ Việt Nam, đã có cuộc trao đổi sâu rộng về vấn đề này.
Tiến bộ vượt bậc trong khung pháp lý và thực thi
Theo Luật sư Phạm Nghiêm Xuân Bắc, thực trạng sở hữu trí tuệ tại Việt Nam hiện nay đã có nhiều bước tiến đáng kể. Khung pháp lý tiếp tục được hoàn thiện, nổi bật là Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi lần thứ tư vào tháng 12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Luật này thể chế hóa các đường lối chỉ đạo của Đảng và Nhà nước, bao gồm:
- Hỗ trợ tạo ra và khai thác thương mại các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
- Đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho việc đăng ký, xác lập quyền sở hữu trí tuệ.
- Nâng cao hiệu quả của hoạt động bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
- Đảm bảo thi hành đầy đủ cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo hộ sở hữu trí tuệ trong quá trình hội nhập.
- Cập nhật các vấn đề mới trong bảo hộ sở hữu trí tuệ trên thế giới phù hợp với chính sách và trình độ phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam.
Các văn bản hướng dẫn thi hành đang được soạn thảo gấp rút và sẽ có hiệu lực đồng thời vào ngày 01/04/2026. Cục Sở hữu trí tuệ cũng đẩy nhanh việc áp dụng khoa học công nghệ trong tiếp nhận và thẩm định đơn, với khối lượng đơn xử lý năm 2025 tăng 76% so với năm trước và số văn bằng bảo hộ được cấp tăng trên 55%.
Thách thức từ môi trường số và vi phạm tinh vi
Mặc dù nhận thức về sở hữu trí tuệ đã được cải thiện, tình trạng vi phạm vẫn phổ biến do lợi ích kinh tế đáng kể từ hành vi vi phạm, trong khi mức phạt chưa tương xứng. Hiểu biết của công chúng còn hạn chế, và một bộ phận người tiêu dùng vẫn ưu tiên sử dụng sản phẩm vi phạm vì giá thành thấp.
Đặc biệt, các hành vi xâm phạm trên môi trường số và xuyên biên giới đang phát triển nhanh về quy mô và mức độ tinh vi. Luật sư Bắc nhận định, hệ thống bảo vệ của Việt Nam đã có bước thích ứng, chuyển từ thế "chạy theo" sang chủ động kiểm soát. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 quy định rõ hơn về xử lý vi phạm trên môi trường số, bao gồm trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và các biện pháp như gỡ bỏ, ẩn thông tin vi phạm.
Vấn đề nổi cộm và khó khăn của doanh nghiệp
Từ thực tiễn hoạt động, Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam ghi nhận các vấn đề nổi cộm như vi phạm bản quyền tác phẩm nghệ thuật, phần mềm, âm nhạc, phim ảnh trên môi trường số, cùng với tình trạng cạnh tranh không lành mạnh như sao chép bao bì sản phẩm và hàng giả, hàng nhái.
Các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, gặp khó khăn trong đăng ký và bảo vệ tài sản trí tuệ do hạn chế kiến thức, chưa xây dựng danh mục tài sản toàn diện, và thiếu nguồn lực tài chính. Luật sư Bắc nhấn mạnh, doanh nghiệp đang "yếu thế" nhất ở khâu xây dựng và quản trị tổng thể tài sản trí tuệ, dẫn đến thiếu căn cứ pháp lý khi xử lý vi phạm.
Hoạt động hỗ trợ và kiến nghị đột phá
Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam thường xuyên tổ chức các tọa đàm, hội thảo quốc tế và chương trình hỗ trợ doanh nghiệp như "Doanh nghiệp xuất sắc trong xây dựng và quản trị tài sản sở hữu trí tuệ" để nâng cao nhận thức và năng lực cạnh tranh.
Để nâng cao hiệu quả bảo hộ và khai thác giá trị tài sản trí tuệ, Luật sư Bắc đề xuất:
- Thực hiện chương trình đào tạo cho doanh nghiệp về sở hữu trí tuệ.
- Chính phủ hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong xây dựng và quản trị tài sản trí tuệ.
- Xúc tiến thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm định giá và cho vay bằng tài sản trí tuệ.
- Tăng cường vai trò của Tòa án trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
Những bước tiến gần đây trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Nhà nước và ghi nhận tín hiệu tích cực trong nâng cao chất lượng xác lập, thực thi và khai thác giá trị tài sản trí tuệ, từng bước thu hẹp khoảng cách với thế giới.
