Đội ngũ thẩm định viên: Những người âm thầm bảo đảm giá trị thực sự của sáng chế
Cải cách thủ tục sở hữu trí tuệ đang mang lại những tiến bộ đáng kể, rút ngắn thời gian xử lý đơn đăng ký sáng chế từ 20 tháng xuống còn 14 tháng trong điều kiện lý tưởng. Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng này là một quy trình thẩm định nghiêm ngặt, đòi hỏi sự chính xác cao và áp lực lớn đối với đội ngũ thẩm định viên. Từ hoạt động tra cứu tình trạng kỹ thuật trên phạm vi toàn cầu đến việc liên tục nâng cao năng suất xử lý, họ đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm chất lượng thẩm định và giá trị thực sự của đổi mới sáng tạo.
Quy trình thẩm định: Hành trình đầy thách thức từ những trang tài liệu dày cộp
Vào một buổi sáng đầu tuần tại trụ sở Cục Sở hữu trí tuệ trên phố Nguyễn Trãi, phường Thanh Xuân, Hà Nội, ông Nguyễn Văn Lâm, Phó Trưởng phòng Sinh học và Nông nghiệp, Trung tâm Thẩm định Sáng chế, mở lại bộ hồ sơ đơn đăng ký sáng chế đang được xử lý. Hồ sơ gồm bản mô tả, yêu cầu bảo hộ và các tài liệu kỹ thuật liên quan, dài đến hàng trăm trang. “Có những hồ sơ, chỉ riêng phần mô tả đã phải đọc lại nhiều lần để hiểu hết bản chất kỹ thuật”, ông chia sẻ. Đây không chỉ là hoạt động tra cứu đơn thuần mà là một quá trình phân tích sâu sắc.
Quy trình thẩm định đơn đăng ký sáng chế gồm 6 bước chính:
- Nộp đơn
- Thẩm định hình thức
- Đăng tải trên cổng thông tin điện tử
- Công bố đơn
- Thẩm định nội dung
- Thông báo kết quả
Với mỗi đơn đăng ký sáng chế hoặc giải pháp hữu ích, thẩm định viên phải đọc, phân tích và làm rõ bản chất của giải pháp kỹ thuật, đồng thời tiến hành tra cứu tình trạng kỹ thuật toàn cầu để xác định tính mới. Quy trình này được triển khai trong nhiều tháng nhằm bảo đảm các quyết định cấp văn bằng phản ánh đúng giá trị kỹ thuật và pháp lý.
“Tính mới tuyệt đối”: Cuộc tìm kiếm không có điểm dừng
Ông Lâm nhấn mạnh: “Đặc thù của sáng chế luôn là hướng tới cái mới”. Điều này có nghĩa là giải pháp kỹ thuật phải khác biệt hoàn toàn với những gì đã được công bố công khai trước đó. Thẩm định viên phải tra cứu không chỉ trong các cơ sở dữ liệu sáng chế trong nước, mà còn trên toàn thế giới, từ bài báo khoa học đến sáng chế đã cấp bằng ở Hoa Kỳ, châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều quốc gia khác.
Khó khăn lớn hiện nay nằm ở việc tiếp cận công cụ tra cứu và hệ thống cơ sở dữ liệu phù hợp. Ông Lâm cho biết: “Nếu thiếu đi các nền tảng dữ liệu đủ mạnh và tương thích, việc nhận diện các giải pháp kỹ thuật tương tự sẽ trở thành một bài toán đầy thách thức”. Hiện tại, Trung tâm chủ yếu sử dụng cơ sở dữ liệu phi thương mại, trong khi một số công cụ thương mại mạnh hơn vẫn chưa được khai thác đầy đủ.
Những người “bảo chứng” cho tri thức giữa áp lực gia tăng
Trong giai đoạn 2021-2025, số đơn đăng ký sáng chế nộp vào Cục tăng đều từ 8-12% mỗi năm, từ hơn 9.100 đơn năm 2021 lên gần 11.800 đơn năm 2025. Trong khi đó, số lượng thẩm định viên giảm từ 60 xuống còn 53 người tính đến đầu năm 2026. Tuy nhiên, năng suất xử lý đơn của mỗi thẩm định viên đã tăng từ 127 lên 232 đơn/người/năm – gấp 1,83 lần chỉ trong bốn năm.
Kết quả này đến từ việc ứng dụng hệ thống quản trị đơn theo tiêu chuẩn WIPO, cải cách thủ tục hành chính và đội ngũ thẩm định viên được đào tạo bài bản. Mỗi thẩm định viên thường phụ trách hàng trăm hồ sơ mỗi năm và phải mất ít nhất ba năm đào tạo để trở thành độc lập.
Tối ưu thời gian thẩm định, gia tăng cơ hội bảo hộ sáng chế
Bà Trần Thu Hà, Quyền Giám đốc Trung tâm Thẩm định sáng chế, cho biết luật sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ đã rút ngắn đáng kể thời gian xử lý đơn. Nếu người nộp đơn yêu cầu thẩm định nội dung ngay từ đầu, thời gian có thể giảm từ 20 tháng xuống còn 14 tháng. Thời hạn nộp yêu cầu thẩm định nội dung cũng được rút ngắn xuống còn 36 tháng.
Đặc biệt, lần đầu tiên Việt Nam áp dụng cơ chế thẩm định nhanh chỉ trong 3 tháng đối với các đơn đáp ứng điều kiện theo quy định của Chính phủ. Đây là tín hiệu chính sách tích cực, cho thấy Nhà nước không chỉ muốn bảo hộ sáng chế mà còn làm điều đó đủ nhanh để đổi mới sáng tạo kịp thời ra thị trường.
Rời Trung tâm vào cuối giờ chiều, hành lang lại trở nên yên tĩnh. Những bộ hồ sơ vẫn nằm đó, chờ đợi ngày mai được mở ra, tiếp tục một vòng thẩm định mới. Công việc của các thẩm định viên là câu chuyện ít được nhắc đến, nhưng chính họ là những người âm thầm bảo đảm rằng một sáng chế được cấp bằng thực sự là một bước tiến mới, không trùng lặp và có giá trị thực sự. Trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sôi nổi ngày nay, vai trò ấy càng trở nên quan trọng, bởi phía sau mỗi tấm bằng sáng chế là niềm tin vào một hệ thống công bằng, chính xác và bền vững.
