Đồng sáng lập Trip.com, James Liang, cảnh báo rằng suy giảm dân số không chỉ ảnh hưởng đến năng lực đổi mới mà còn có nguy cơ khiến con người mất quyền chủ động trong quá trình sáng tạo. Phát biểu tại Diễn đàn Khủng hoảng sinh sản toàn cầu ngày 22-23/1 tại Hong Kong (Trung Quốc), Liang nhấn mạnh tầm quan trọng của dân số và sinh con đối với sự phát triển công nghệ.
Triết lý 'chủ nghĩa đổi mới' và vai trò của dân số
Theo Liang, dân số đông mang lại nguồn nhân lực dồi dào cho nghiên cứu và phát triển (R&D), từ đó tạo ra nhiều bằng sáng chế và tiến bộ công nghệ. Ông gọi quan điểm này là 'chủ nghĩa đổi mới' (innovationism), gắn liền với nghiên cứu lâu năm của ông về dân số và biến động nhân khẩu học. 'Ở quy mô toàn nền kinh tế, lượng nhân lực dành cho R&D quyết định số lượng sáng chế và tri thức công nghệ mà xã hội tạo ra', ông nói.
Châu Á đối mặt bài toán dân số
Quan điểm của Liang được đưa ra trong bối cảnh nhiều nền kinh tế châu Á già hóa nhanh và tỷ lệ sinh giảm liên tục. Năm 2025, tỷ suất sinh của Trung Quốc giảm xuống còn 5,63 trẻ trên mỗi 1.000 dân – mức thấp nhất kể từ năm 1949. Dự báo dân số nước này có thể giảm xuống dưới 1,25 tỷ người vào giữa thế kỷ. Xu hướng tương tự diễn ra ở Nhật Bản, Hàn Quốc – nơi hơn 20% dân số trên 65 tuổi, cùng với Thái Lan, Việt Nam, Malaysia, Philippines và Ấn Độ – tất cả đều dưới mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ.
Khuyến sinh chưa mang lại hiệu quả rõ rệt
Nhiều chính phủ châu Á đã triển khai chính sách như kéo dài nghỉ thai sản, thưởng tiền, trợ cấp chăm sóc trẻ và tổ chức sự kiện mai mối, nhưng kết quả khiêm tốn. Tại Hàn Quốc, tỷ suất sinh tăng từ 0,72 con/phụ nữ năm 2023 lên 0,80 vào năm 2025. Liang ước tính mỗi khoản chi tương đương 1% GDP cho hỗ trợ gia đình chỉ giúp tăng 0,1 con/phụ nữ. Để tăng thêm một con, chính phủ có thể phải chi tới 10% GDP. 'Nghe có vẻ rất lớn, nhưng với Trung Quốc, con số này chỉ tương đương khoảng hai năm tăng trưởng kinh tế', ông nói.
Giải pháp từ Trip.com và lời kêu gọi hành động
Liang ủng hộ hỗ trợ tài chính trực tiếp cho gia đình trẻ, mở rộng trợ cấp nhà trẻ, khuyến khích làm việc linh hoạt và giảm áp lực thi cử. Ông chỉ ra hệ thống giáo dục cạnh tranh khốc liệt tại Trung Quốc và Hàn Quốc khiến nhiều người trẻ trì hoãn hoặc từ bỏ kế hoạch sinh con. Trip.com áp dụng nhiều chính sách khuyến khích nhân viên xây dựng gia đình: hỗ trợ taxi miễn phí cho nhân viên mang thai, trợ cấp giáo dục cho con, chi trả một phần chi phí điều trị hiếm muộn và trữ đông trứng. Từ năm 2023, mỗi nhân viên sinh con nhận 10.000 NDT (hơn 38 triệu đồng) mỗi năm cho mỗi trẻ đến khi con đủ 5 tuổi. Đến năm 2025, công ty mở rộng chế độ nghỉ chăm sóc con cho cha mẹ có con dưới 18 tuổi.
Tranh luận chưa có hồi kết
Không phải chuyên gia nào cũng đồng tình với Liang. Nghiên cứu của Daron Acemoglu và David Autor cho rằng tỷ lệ sinh thấp có thể thúc đẩy năng suất lao động và đầu tư vào tự động hóa. Nhà kinh tế Claudia Goldin (Đại học Harvard) nhận định phụ nữ trì hoãn sinh con do gánh nặng chăm sóc gia đình chưa được chia sẻ công bằng. Liang bác bỏ việc phụ nữ rời thị trường lao động, thay vào đó kêu gọi tăng hỗ trợ tài chính, làm việc linh hoạt và khuyến khích nam giới tham gia chăm sóc con cái. Ông cảnh báo AI khiến bài toán dân số cấp bách hơn: 'Chúng ta cần nhiều con người hơn. Nếu không, quyền kiểm soát sẽ dần được trao cho AI. Nếu AI có thể thay thế phần lớn công việc của con người, câu hỏi còn lại là: con người sẽ làm gì trong tương lai?'
