Theo thông tin từ ZNews.vn, nạn vi phạm bản quyền sách nói kỹ thuật số đang gia tăng mạnh mẽ, chủ yếu do sự lan truyền của các sản phẩm trái phép trên YouTube. Sách nói là phân khúc phát triển nhanh nhất trong ngành xuất bản số quốc tế suốt 5 năm qua. Doanh thu bán sách nói đã đạt 2,22 tỷ USD vào năm 2024, tăng 13% so với năm trước. Trong năm tháng đầu năm 2025, doanh thu sách nói tăng 3,1%, đạt 412,2 triệu USD. Những con số này sẽ còn cao hơn đáng kể nếu không có vấn nạn vi phạm bản quyền đang lan rộng.
YouTube - Thiên đường của vi phạm bản quyền sách nói
Trên thực tế, vấn nạn vi phạm bản quyền luôn là mối lo ngại đối với các nhà xuất bản và nhiều hiệp hội sách toàn cầu. Năm 2023, khảo sát doanh số của Hiệp hội Nhà xuất bản sách nói, do công ty tham vấn Toluna Harris Interactive thực hiện, cho thấy nạn vi phạm bản quyền sách nói đang trở thành một vấn đề thực sự nghiêm trọng. 28% những người đã nghe sách nói năm 2024 cho biết họ đã nhận được sách nói miễn phí thông qua YouTube hoặc các trang web chia sẻ khác. Độc giả cũng có thể truy cập miễn phí các bản sách nói trên YouTube hoặc các trang web chia sẻ khác. Dữ liệu của Edison năm 2024 cho thấy 35% độc giả sách nói từng phát trực tuyến bản sách lên YouTube, tăng từ 27% năm 2023. Một trong những lý do hàng đầu để sử dụng YouTube là dễ dàng phát các ấn bản lên đây và nền tảng này có rất nhiều bản sách nói có sẵn miễn phí, phần lớn là hàng lậu. Độc giả có thể tìm thấy bản sách nói của mọi cuốn sách bán chạy nhất từ các tác giả nổi tiếng và 5 nhà xuất bản lớn nhất thế giới.
Nguyên nhân của tình trạng vi phạm bản quyền
Vậy đâu là lý do cho tình trạng vi phạm bản quyền nghiêm trọng này? Google từ lâu đã phát triển Content ID, hệ thống nhận diện và quản lý bản quyền kỹ thuật số tự động, quy mô lớn trên YouTube. Hệ thống này tự động quét và đối chiếu các video được tải lên với cơ sở dữ liệu "dấu vân tay số" (digital fingerprints) được các chủ sở hữu bản quyền cung cấp. Do đó, các chủ sở hữu nhạc hoặc video có thể gửi cảnh cáo hoặc thu hồi doanh thu đối với các tài khoản phát tán trái phép nội dung bản quyền của họ. Tuy nhiên, Content ID không có chức năng kiểm tra bản quyền sách nói số. Điều này là do các tác giả và nhà xuất bản thường không phân phối sách nói của họ lên YouTube, mà thay vào đó, họ đưa chúng lên các nền tảng có thể kiếm tiền như Audible, Amazon, Apple, Barnes and Noble, Everand và Spotify. Với YouTube, vì họ không phải là nơi đánh dấu bản quyền gốc nên họ không thể biết ai là chủ sở hữu gốc để tiến hành quản lý bản quyền. Các nhà xuất bản sẽ phải tự tìm kiếm các hoạt động vi phạm và gửi báo cáo vi phạm, điều họ ít khi làm và với thực tế vi phạm như hiện nay, cũng rất khó để làm xuể. Do đó, YouTube hiện là "miền Tây hoang dã" của nạn vi phạm bản quyền sách nói.
Vi phạm bản quyền sách nói được AI tiếp sức
Tình trạng này ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn với sự phát triển của AI. Một trong những cách hấp dẫn nhất để kiếm tiền trên YouTube với ngành sách nói là lưu trữ nhiều bản sách điện tử chưa được các nhà xuất bản lớn thu âm và phát hành chuyên nghiệp. Những bản sách điện tử sẽ nhanh chóng được chuyển thành sách nói bằng AI. Một trong những công cụ phổ biến nhất hiện nay là ElevenLabs, một phần mềm AI cung cấp khả năng phát giọng đọc sách với 29 ngôn ngữ, cho phép người thao tác kiểm soát cả giọng nói và ngữ điệu. Đến cả Spotify gần đây cũng đã hợp tác với họ để sản xuất các sách nói mới. Một công cụ thường dùng khác là Bookfab AI, cho phép người dùng chuyển đổi văn bản thành tệp âm thanh một cách nhanh chóng và dễ dàng. Phần mềm tiên tiến này có giá 59,99 USD và cho phép người dùng chọn từ 20 mẫu giọng nói khác nhau cho phần đọc sách nói. Ngoài ra, có hàng chục dịch vụ miễn phí và trả phí khác sử dụng AI và giọng nói phát ra nghe khá hay. Với sự phổ biến như vậy, lượng tiêu thụ và số lượng sách nói do AI đọc đã tăng lên. Tuy nhiên, theo báo cáo của Edison Research 2025, độc giả dường như không quá hài lòng với giọng đọc AI. Việc sẵn lòng thử sách nói do AI tường thuật đã giảm dần theo từng năm, từ 77% năm 2023 xuống còn 70% năm 2025. Trong bối cảnh việc sao chép lậu sách điện tử khá dễ dàng, khi có thể tìm thấy các bản sao trái phép trên Reddit, Mobilism, Pirate Bay, Z-Library, Anna’s Archive và hàng loạt trang web khác, khả năng chúng bị chuyển thành sách nói là rất lớn. Tình trạng này không thể thay đổi nếu không có hành động quản lý quyết liệt hơn từ các nền tảng lớn.
