Thế giới đối mặt với 'điểm chết' GPS: Công nghệ định vị mới lên ngôi
Thế giới đang dần bị bao phủ bởi những "điểm chết" GPS, nơi tín hiệu định vị toàn cầu bị mất hoàn toàn. Hiện tượng này không chỉ gây bất tiện mà còn đe dọa nghiêm trọng đến an ninh hàng hải, hàng không và các hoạt động quân sự. Nguyên nhân chính đến từ việc các quốc gia và nhóm cá nhân triển khai hệ thống tác chiến điện tử giá rẻ nhưng tinh vi, nhằm ngăn chặn máy bay không người lái và đạn dược thông minh.
Mối đe dọa từ tác chiến điện tử
Các thiết bị phá sóng GPS, có kích thước chỉ bằng điện thoại di động và giá dưới 100 USD, đang trở nên phổ biến. Chúng có khả năng "át vía" tín hiệu yếu ớt từ vệ tinh cách Trái Đất hơn 19.000 km. Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng dọc biên giới Nga - Ukraine và tại eo biển Hormuz, nơi luân chuyển 20% lượng dầu mỏ toàn cầu. Ông Ami Daniel, Giám đốc điều hành công ty tình báo hàng hải Windward, cảnh báo rằng "từ chối GPS" là yếu tố chính khiến vùng nước này nguy hiểm cho tàu thuyền, nhất là trong bối cảnh căng thẳng Mỹ - Iran leo thang.
Tại Bắc Âu, nhiều chuyến bay đã phải quay đầu do nhiễu tín hiệu GPS gần sân bay. Thậm chí, chuyên cơ chở Chủ tịch Ủy ban Châu Âu từng phải chuyển hướng vì lý do tương tự. Theo báo cáo trình Quốc hội Mỹ, tỷ lệ đánh trúng mục tiêu của vũ khí dẫn đường bằng vệ tinh Mỹ giảm từ 70% xuống chỉ còn 6% sau khi Nga triển khai hệ thống phá sóng diện rộng. Ngoài phá sóng, Nga và một số nước còn thực hiện "spoofing" - phát tín hiệu GPS giả để đánh lừa thiết bị thu.
Giải pháp thay thế cho GPS
Hệ thống Định vị Toàn cầu (GPS) của Mỹ, xây dựng từ thời chạy đua không gian, đã lộ rõ điểm yếu. Các ngành tài chính, viễn thông và hàng không đang ráo riết tìm kiếm phương án thay thế. Dưới đây là một số công nghệ tiên tiến đang được phát triển:
- Hệ thống dẫn đường quán tính (INS): Sử dụng con quay hồi chuyển hoặc thiết bị quang học để đo gia tốc, không bị ảnh hưởng bởi phá sóng. Tuy nhiên, phiên bản hiện đại có giá lên đến hàng triệu USD, chủ yếu dành cho quân đội. Công ty Anello Photonics đang thu nhỏ hệ thống này thành vi mạch giá rẻ, có thể tích hợp vào điện thoại hoặc drone.
- Cảm biến từ trường Trái Đất: SandboxAQ, công ty tách từ Alphabet, phát triển hệ thống sử dụng cảm biến lượng tử để phát hiện dị thường từ trường, giúp tàu thuyền và máy bay điều hướng khi mất GPS. Mặc dù độ chính xác thấp hơn GPS, nó vẫn đủ cho các ứng dụng quân sự.
- Điều hướng bằng thị giác: Phương pháp đối chiếu hình ảnh camera với bản đồ, được sử dụng trong nhiều thập kỷ. Startup Vermeer từng phát triển hệ thống cho drone quay phim, nay chuyển hướng sang ứng dụng quốc phòng.
Tương lai của định vị không GPS
Không giải pháp đơn lẻ nào có thể thay thế hoàn toàn GPS, vốn rất phổ biến và chính xác khi hoạt động bình thường. Ví dụ, hệ thống dẫn đường quán tính có sai số tích tụ theo thời gian, chỉ thay thế GPS tối đa một ngày trên tàu biển. Các chuyên gia nhấn mạnh tương lai nằm ở sự kết hợp đa nền tảng.
Startup Vatn Systems thử nghiệm kết hợp hệ thống quán tính của Anello với sóng siêu âm và dữ liệu thủ công để điều hướng tàu ngầm siêu nhỏ. Nelson Mills, đồng sáng lập Vatn, cho biết chìa khóa là sử dụng mọi tín hiệu sẵn có, từ sonar đến nhập liệu thủ công.
Các giải pháp thay thế đang ngày càng nhỏ hơn và rẻ hơn, nhưng để áp dụng rộng rãi trong dân sự (như drone giao hàng, xe tự lái), chúng phải vượt qua quy trình kiểm định khắt khe. Cảm biến từ trường của SandboxAQ có thể mất nhiều năm để xuất hiện trên máy bay thương mại, nhưng có thể được quân đội triển khai trong 18 tháng tới. Xung đột tiếp tục thúc đẩy phát triển công nghệ mới, biến nó thành "lò luyện" cho sự đổi mới thần tốc.
