Thị trường tài sản mã hóa Việt Nam: Bước đệm pháp lý và thách thức con người, thanh khoản
Sau những bước đi chính sách ban đầu và sự tham gia của các doanh nghiệp lớn, thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam đang dần hình thành những cấu phần đầu tiên. Trong cuộc trao đổi với Người Đưa Tin, ông Nghiêm Minh Hoàng – Chuyên gia ứng dụng Fintech thuộc Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) – nhấn mạnh rằng quá trình thí điểm mới chỉ là bước đệm. Hàng loạt vấn đề cốt lõi về pháp lý, vận hành và năng lực thị trường sẽ chỉ thực sự bộc lộ khi đi vào thực tế.
Bước đệm hướng tới khung pháp lý đầy đủ
Ông Nghiêm Minh Hoàng cho rằng thời điểm hiện tại là phù hợp để Việt Nam bắt đầu thí điểm sàn giao dịch tài sản mã hóa. Lý do là thị trường này đã tồn tại đủ lâu, nhu cầu giao dịch của người Việt đã hình thành rõ rệt, trong khi yêu cầu về quản lý minh bạch, kiểm soát dòng tiền và bảo vệ nhà đầu tư ngày càng cấp thiết.
Nghị quyết số 05/2025 của Chính phủ thiết lập cơ chế thí điểm trong 5 năm, thể hiện việc Nhà nước không chỉ dừng ở nghiên cứu mà đã bắt đầu tạo lập khuôn khổ thực nghiệm. Với một lĩnh vực mới và biến động nhanh như tài sản mã hóa, cách tiếp cận này là cần thiết để quá trình làm luật bám sát thực tế hơn.
Ông Hoàng giải thích: “Thí điểm không phải là đích đến, mà là bước đệm để tiến tới một khung pháp lý đầy đủ, khả thi và phù hợp hơn với điều kiện của Việt Nam.” Hiện nay, phần lớn hoạt động giao dịch của người Việt vẫn diễn ra trên các nền tảng quốc tế, gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong việc quan sát giao dịch, theo dõi dòng tiền và xử lý tranh chấp. Một mô hình thí điểm trong nước, nếu được thiết kế chặt chẽ, sẽ tạo tiền đề cho thị trường vận hành minh bạch hơn và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư tốt hơn.
Hai bài toán lớn: con người và thanh khoản
Theo ông Nghiêm Minh Hoàng, việc thí điểm mới chỉ là bước khởi đầu, và quá trình vận hành thực tế sẽ bộc lộ những hạn chế mà ở giai đoạn xây dựng chính sách chỉ mới nhận diện ở mức khái quát. Những vấn đề này có thể liên quan đến:
- Phạm vi tài sản được phép giao dịch
- Tiêu chí phân loại tài sản mã hóa
- Điều kiện tham gia thị trường của các chủ thể cung cấp dịch vụ
- Nghĩa vụ minh bạch thông tin và cơ chế giám sát giao dịch
Ông nhấn mạnh: “Thách thức lớn nhất ở giai đoạn tiếp theo là năng lực vận hành thị trường trong một khuôn khổ quản lý mới. Trong đó, hai bài toán nổi lên rõ nhất vẫn là con người và thanh khoản.”
Một sàn giao dịch tài sản mã hóa muốn vận hành hiệu quả cần đội ngũ có năng lực kết nối giữa công nghệ, vận hành thị trường, quản trị tuân thủ và phối hợp quản lý. Tuy nhiên, nguồn nhân lực đáp ứng đồng thời các yêu cầu này hiện vẫn còn hạn chế. Bên cạnh đó, mô hình thí điểm chỉ có thể được đánh giá đúng nếu thị trường có thanh khoản đủ để phản ánh hành vi thực, nhưng việc cân bằng giữa yêu cầu quản lý chặt chẽ với khả năng hình thành thanh khoản lại là bài toán rất khó.
Cơ chế bảo vệ nhà đầu tư: Phân tầng rủi ro và minh bạch thông tin
Trong một thị trường có độ biến động cao như tài sản mã hóa, ông Hoàng cho rằng cơ chế bảo vệ nhà đầu tư không nên được thiết kế theo hướng cố gắng loại bỏ toàn bộ rủi ro. Điều quan trọng hơn là phải thiết kế cơ chế theo hướng giúp nhà đầu tư nhận diện đúng rủi ro, tiếp cận đúng sản phẩm và có cơ sở pháp lý đủ rõ để được bảo vệ khi phát sinh tranh chấp.
Ông đề xuất: “Cơ chế bảo vệ nên được thiết kế theo hướng phân tầng rủi ro và nâng chuẩn minh bạch thông tin, thay vì áp dụng một cách tiếp cận đồng loạt.” Những tài sản hoặc mô hình có mức độ rủi ro cao hơn thì phải đi kèm yêu cầu chặt chẽ hơn về công bố thông tin, cảnh báo rủi ro và giám sát giao dịch. Song song đó, cần cơ chế nâng cao kiến thức và kỹ năng cho bản thân nhà đầu tư khi tham gia thị trường.
Kiểm soát dòng tiền và chống rửa tiền: Kết hợp chính sách và công nghệ
Về vấn đề kiểm soát dòng tiền và chống rửa tiền, ông Nghiêm Minh Hoàng nhận định Việt Nam cần tiếp cận theo hai hướng song song. Thứ nhất, về mặt chính sách và quản lý, đây phải là nội dung được ưu tiên cao, nhất là trong bối cảnh Việt Nam hiện vẫn nằm trong diện “giám sát tăng cường” của FATF.
Ông giải thích: “Cách làm phù hợp là kiểm soát chặt về nguyên tắc, nhưng theo hướng quản lý dựa trên rủi ro.” Thứ hai, chỉ quy định thôi thì chưa đủ, mà cần có công nghệ để quản trị toàn bộ hệ thống. Hệ thống phải có khả nệm theo dõi giao dịch, phát hiện dấu hiệu bất thường và truy vết dòng tiền.
Bài học từ kinh nghiệm quốc tế: Thận trọng và chủ động
Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Hoàng rút ra bài học quan trọng: Việt Nam có thể tham khảo, nhưng không nên sao chép nguyên mẫu. Mỗi quốc gia có sự khác biệt về quy mô thị trường, năng lực quản lý và hành vi của nhà đầu tư.
Ông nêu ví dụ: “Hồng Kông (Trung Quốc) cho thấy giá trị của cơ chế cấp phép và công khai thông tin minh bạch. Thái Lan đi theo hướng xác lập rõ khuôn khổ cho doanh nghiệp kinh doanh tài sản số được cấp phép.” Trong khi đó, Nhật Bản và Hàn Quốc lại cho thấy bài học sâu hơn về bảo vệ tài sản khách hàng và nâng cao năng lực giám sát.
Ông kết luận: “Trong giai đoạn đầu, Việt Nam cần tránh đi theo một trong hai cực: hoặc quá chặt, hoặc quá mở. Bài học quan trọng nhất vẫn là phải đi theo hướng vừa thận trọng, vừa chủ động.” Nếu làm được điều đó, Việt Nam sẽ có cơ hội xây dựng một thị trường tài sản mã hóa minh bạch, an toàn và bền vững.
