Ngày 30/5, Trường đại học Văn hóa TP.HCM phối hợp Công ty cổ phần Thư viện số Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học “Chuyển đổi số thư viện: Thách thức và cơ hội”. Sự kiện thu hút đông đảo các chuyên gia trong lĩnh vực thư viện và công nghệ thông tin.
Thư viện cần được tái định vị trong kỷ nguyên số
TS Thái Thu Hoài, Phó trưởng khoa điều hành Khoa Thư viện và Xuất bản, Trường đại học Văn hóa TP.HCM, nhấn mạnh chuyển đổi số đã trở thành xu thế tất yếu, tác động mạnh mẽ đến kinh tế, văn hóa, giáo dục và xã hội. Theo bà, tại Việt Nam, chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu hiện đại hóa mà còn là động lực thúc đẩy tăng trưởng và đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh đó, ngành thư viện phải đổi mới toàn diện về tư duy quản lý, mô hình tổ chức và phương thức cung cấp dịch vụ.
“Nếu trước đây thư viện chủ yếu được nhìn nhận như một thiết chế lưu trữ và phổ biến tài liệu truyền thống, thì hiện nay thư viện cần được tái định vị như một bộ phận quan trọng của hạ tầng tri thức số quốc gia, có vai trò kết nối, tổ chức, chia sẻ và lan tỏa tri thức trong môi trường số”, TS Hoài phát biểu.
PGS.TS Nguyễn Thế Dũng, Trường đại học Văn hóa TP.HCM, cho rằng phát triển thư viện số là cơ hội nâng cao khả năng tiếp cận tri thức, thúc đẩy học tập suốt đời và thu hẹp khoảng cách số. Ông nhấn mạnh: “Phát triển thư viện số không đơn thuần là số hóa tài liệu hay đầu tư công nghệ, mà là quá trình đổi mới toàn diện về quản trị, tổ chức nguồn tin và phương thức phục vụ người sử dụng”. Hiệu quả của thư viện số phụ thuộc vào khả năng hợp tác, kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các đơn vị, chứ không chỉ quy mô riêng lẻ.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng chỉ ra nhiều thách thức: hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ, dữ liệu phân tán, thiếu cơ chế liên thông, vướng mắc bản quyền và hạn chế về năng lực công nghệ thông tin của cán bộ thư viện.
Đề xuất mô hình thư viện số dùng chung quốc gia
Ông Nguyễn Anh Dũng, Nhà sáng lập và Chủ tịch Thư viện số Việt Nam (ViLIB), cho biết điểm nghẽn lớn hiện nay là tài nguyên phân tán, thiếu cơ chế liên thông hiệu quả. “Nếu Việt Nam muốn xây dựng xã hội học tập trong kỷ nguyên số, chúng ta cần nghĩ tới hạ tầng tri thức số dùng chung ở quy mô quốc gia”, ông nói.
ViLIB được định vị là nền tảng thư viện số dùng chung trên app và website, kết nối các thư viện, nhà xuất bản, viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục trong một hệ thống thống nhất. Mô hình này không thay thế các đơn vị hiện có mà cung cấp hạ tầng công nghệ để quản trị tài nguyên, kiểm soát quyền, định danh và tổ chức khai thác tài nguyên số hợp pháp, tránh tình trạng đầu tư riêng lẻ tốn kém.
Ở góc độ thư viện công cộng, ThS Vĩnh Quốc Bảo, Phó giám đốc Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, cho rằng trong bối cảnh TP.HCM vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc đẩy nhanh chuyển đổi số là yêu cầu cấp bách. Ông đề xuất mô hình “tập trung hóa hạ tầng, phi tập trung hóa dịch vụ”, trong đó hạ tầng kỹ thuật và dữ liệu tập trung, dịch vụ đưa trực tiếp đến cộng đồng. Các điểm thư viện phường, xã có thể hoạt động như “chi nhánh thông minh” với thiết bị tra cứu, kết nối Internet, hỗ trợ đọc tài liệu số và đào tạo kỹ năng số cho người dân.
“Thư viện công cộng tồn tại không phải vì bộ sưu tập sách hay hạ tầng công nghệ, mà vì cộng đồng. Khi chuyển đổi số thực sự đặt cộng đồng ở trung tâm, thư viện công cộng TP.HCM sẽ trở thành một trong những thiết chế tri thức mạnh mẽ và được yêu mến nhất”, ông Bảo phân tích.
Các chuyên gia thống nhất rằng chuyển đổi số thư viện là quá trình dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, hệ thống thư viện, nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng người dùng. Khi các rào cản về hạ tầng, dữ liệu, bản quyền và nhân lực được tháo gỡ, thư viện số có thể trở thành nền tảng quan trọng của hạ tầng tri thức quốc gia.
