Sáng 16/6, tại TP.HCM, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội khóa XVI tổ chức Tọa đàm tham vấn chuyên gia về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Đây là nỗ lực nhằm cụ thể hóa tinh thần Chỉ thị 04 của Ban Bí thư, định vị lại xuất bản là ngành kinh tế - công nghệ trọng yếu trong hệ sinh thái kiến tạo giá trị quốc gia.
Tái định vị xuất bản là ngành kinh tế - công nghệ
Đại diện cho địa phương có hoạt động xuất bản sôi động, ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, nhấn mạnh thành phố hiện chiếm tới 2/3 thị trường xuất bản, in và phát hành của Việt Nam. Thực tiễn này đòi hỏi Luật Xuất bản sửa đổi phải xác định rõ nội hàm các khái niệm mới như sách điện tử, nền tảng nội dung số để thống nhất quy trình vận hành trên không gian mạng. Dự thảo cũng cần mở rộng hành lang pháp lý nhằm huy động các tổ chức, cá nhân tham gia sâu vào chuỗi giá trị từ biên tập, dịch thuật đến truyền thông.
“Dự thảo Luật cần quy định rõ những điều kiện và chính sách hỗ trợ cho các doanh nghiệp tham gia vào hoạt động xuất bản, đặc biệt là trong chuyển đổi số, khoa học công nghệ, hiện đại hóa”, ông Nguyễn Ngọc Hồi đề xuất.
Đồng quan điểm về việc hiện đại hóa ngành xuất bản, ông Nguyễn Thành Lợi, Giám đốc - Tổng biên tập Nhà xuất bản (NXB) Tổng hợp TP.HCM, cho rằng luật cần bổ sung quy định về xuất bản phẩm điện tử thế hệ mới. Thay vì chỉ dừng lại ở sách điện tử truyền thống (ebook), hành lang pháp lý nên mở rộng sang podcast, sách tương tác hay audiobook để tạo không gian cho các NXB chủ động đầu tư sáng tạo.
Về mặt hạ tầng, ông Lợi đề xuất Nhà nước cần ưu tiên đầu tư cho dữ liệu dùng chung và kho dữ liệu lớn cho toàn ngành. Việc hình thành hệ sinh thái dữ liệu quốc gia về xuất bản sẽ giúp các đơn vị giảm bớt gánh nặng chi phí đầu tư đơn lẻ và tăng cường khả năng kết nối. Đồng thời, cơ chế bảo vệ bản quyền số cần được siết chặt, xác định rõ trách nhiệm của các nền tảng trung gian và đơn vị lưu trữ dữ liệu. “Nếu việc hình thành hệ sinh thái dữ liệu dùng chung này được hoàn thiện, tôi tin rằng sẽ giúp giảm chi phí đầu tư cho các đơn vị rất lớn. Lúc đó, tất cả các nhà xuất bản có thể tận dụng nguồn tài nguyên chung để tối ưu hóa hoạt động và tăng sức cạnh tranh”, Giám đốc NXB Tổng hợp chia sẻ.
Cuối cùng, ông Lợi kiến nghị cần luật hóa quy định về quảng cáo trong xuất bản phẩm điện tử để tạo thêm nguồn thu và quản lý hiệu quả trên môi trường mạng. Sự kết hợp giữa NXB và các tập đoàn công nghệ sẽ là đòn bẩy để thương mại hóa nội dung số ra thị trường quốc tế.
Cần nghiên cứu chuyên nghiệp nếu muốn sách Việt ra thế giới
Đưa sách Việt ra thế giới là trăn trở của nhiều đại biểu tham dự tọa đàm. Nhà nghiên cứu Dương Thành Truyền, nguyên Giám đốc NXB Trẻ, đề xuất giải pháp mang tính chiến lược là xây dựng Kho ngữ liệu quốc gia. Đây có thể là hạ tầng tri thức cốt lõi, số hóa toàn bộ tài sản sách trong quá khứ như kho Hán Nôm, văn học dân gian và các bộ từ điển giá trị. Hệ thống này sẽ cung cấp nền tảng cho "máy học" hiểu đúng tiếng Việt, từ đó thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xuất bản.
“Cần phải biến tài sản sách trong quá khứ trở thành tài sản sinh lợi cho quốc gia hôm nay và ngày mai. Đó phải là một nền tảng số công khai, miễn phí tiếp cận và không vướng vấn đề bản quyền để phục vụ nghiên cứu, giảng dạy”, ông phát biểu.
Về việc đưa văn hóa Việt Nam ra nước ngoài, ông Truyền nhận định cần tìm ra "điểm chạm" giữa bản sắc dân tộc và thị hiếu quốc tế thay vì xuất khẩu ồ ạt. Do đó, Nhà nước cần chủ động đầu tư đưa nhân lực đi học bài bản tại nước ngoài về biên tập, in ấn, phát hành và luật pháp quốc tế. Khi đó, sách Việt mới có thể thực sự tạo ra giá trị kinh tế trong ngành công nghiệp văn hóa.
Ông cũng đề xuất thành lập Quỹ phát triển văn hóa, trong đó tập trung đầu tư cho dịch thuật hai chiều và có cơ chế vinh danh, khen thưởng xứng đáng cho các công trình nghiên cứu lớn. Việc hỗ trợ doanh nghiệp mở nhà sách tại nước ngoài cũng cần được xem xét như một phần của chiến lược ngoại giao văn hóa.
Tiếp nối các đề xuất về công nghệ, ông Nguyễn Anh Dũng, nhà sáng lập Sbooks, tập trung vào cải cách các quy định thủ tục hành chính để thúc đẩy tự động hóa. Ông đề xuất thay đổi phương thức lưu chiểu đối với sách điện tử.
“Chúng tôi đề nghị trong Luật Xuất bản nên điều chỉnh mục lưu chiểu để giảm thời gian chờ phát hành từ 10 ngày xuống còn 1 đến 3 ngày. Điều này sẽ tạo sự thuận tiện rất lớn trong quá trình tự động hóa lĩnh vực xuất bản hiện nay”, ông đề xuất.
Bên cạnh đó, nhà sáng lập Sbooks mong muốn xây dựng một hệ thống xuất bản điện tử thông suốt từ khâu đăng ký của tác giả, đối tác liên kết đến các nhà xuất bản và cơ quan quản lý. Hệ thống này cần được kết nối trực tiếp với Thư viện Quốc gia để tạo lập danh mục dữ liệu chính xác, đóng góp vào hạ tầng tri thức số của đất nước. Sự minh bạch và liên thông trong quy trình xuất bản sẽ giúp giảm thiểu rủi ro vi phạm bản quyền và tăng hiệu quả quản lý nhà nước.
Phát biểu kết luận, ông Đinh Tiến Dũng, Phó cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, trân trọng các ý kiến đóng góp và khẳng định: “Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu tối đa các đề xuất để tháo gỡ triệt để những ‘điểm nghẽn’ thực tiễn. Với tinh thần Chỉ thị 04 được ví như một ‘khoán 10’ cho ngành, Cục sẽ hoàn thiện dự thảo Luật Xuất bản với chất lượng và tiến độ cao nhất, tạo đòn bẩy cho ngành sách phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn mới”.
