Vào ngày 24 tháng 4 vừa qua, toàn bộ 22 thành viên của Hội đồng Khoa học Quốc gia (NSB) đã đồng loạt nhận được thông báo sa thải qua email. Nội dung thông báo nêu rõ việc chấm dứt vị trí của họ có hiệu lực ngay lập tức, nhân danh Tổng thống Donald J. Trump, mà không kèm theo bất kỳ giải thích cụ thể nào về lý do nhân sự tại thời điểm đó.
Hội đồng Khoa học Quốc gia là gì?
Hội đồng Khoa học Quốc gia (NSB) là cơ quan được thành lập từ năm 1950, có nhiệm vụ giám sát Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF) - đơn vị tài trợ chính cho khoa học cơ bản tại Hoa Kỳ. Các thành viên của NSB là những nhà khoa học uy tín, được bổ nhiệm theo nhiệm kỳ 6 năm, đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hệ sinh thái khoa học và công nghệ của quốc gia trong nhiều thập kỷ qua.
Nguyên nhân sa thải gây tranh cãi
Về nguyên nhân sa thải, người phát ngôn Nhà Trắng cho biết: Việc chấm dứt này phù hợp với cách hiểu hiến pháp mới. Chính quyền lập luận rằng, dù một số thành viên NSB không cần Thượng viện phê chuẩn, nhưng họ lại nắm giữ quyền hạn quản lý đáng kể, tạo ra sự không nhất quán về mặt pháp lý cần được sửa đổi thông qua việc phối hợp với Quốc hội.
Phản ứng từ các nghị sĩ
Nghị sĩ Brian Babin (Cộng hòa, Texas) nhận định: Mọi tổng thống đều kỳ vọng các cố vấn làm việc sao cho phù hợp với các ưu tiên hành pháp và lập pháp. Tôi mong chờ được xem Tổng thống Trump sẽ chọn ai để bổ nhiệm vào Hội đồng và tái định hướng các cơ quan khoa học vào sứ mệnh cốt lõi: theo đuổi khoa học.
Ngược lại, Nghị sĩ Zoe Lofgren (Dân chủ, California) chỉ trích: Không có gì ngạc nhiên khi một tổng thống đã công kích quỹ NSF ngay từ ngày đầu của nhiệm kỳ thì sẽ tìm cách phá hủy hội đồng có vai trò định hướng hoạt động của Quỹ.
Ảnh hưởng đến tương lai khoa học Mỹ
Sự kiện này diễn ra ngay trước cuộc họp ngày 5 tháng 5, thời điểm NSB chuẩn bị công bố báo cáo về việc Mỹ đang dần đánh mất vị thế khoa học vào tay Trung Quốc. Nhà sinh học Roger Beachy đặt câu hỏi: Vậy ai sẽ đưa ra các khuyến nghị đây? Ai sẽ giúp định hình tương lai của khoa học ở đất nước này?
Nhà vật lý thiên văn Keivan Stassun nhận xét rằng các cơ chế tư vấn khoa học đang bị giải thể dần hoặc làm suy yếu một cách có hệ thống. Theo ông, việc NSB bị nhắm tới chỉ là vấn đề sớm hay muộn trong lộ trình xử lý hệ thống tư vấn của chính quyền hiện tại.
Quản lý và minh bạch
Về vấn đề quản lý, ông Victor McCrary, chủ tịch NSB vừa bị sa thải, cho biết: Chúng tôi được thông báo rằng các kế hoạch chi tiêu đó sẽ chỉ dành riêng cho ban lãnh đạo NSF thôi. Và ban lãnh đạo được yêu cầu không chia sẻ những thông tin này với bất kỳ ai khác, kể cả Hội đồng.
Cựu chủ tịch NSB Dan Reed nhấn mạnh tính chất đặc biệt của sự việc: Việc sa thải Hội đồng Khoa học Quốc gia là điều chưa từng có tiền lệ. Chúng ta cần có một Hội đồng năng động và độc lập, đại diện cho toàn bộ lĩnh vực khoa học và kỹ thuật.
Tương lai bất định của tài trợ nghiên cứu
Trong bối cảnh NSF đã mất hơn 30% nhân sự từ đầu năm 2025 và đối mặt với các đề xuất cắt giảm ngân sách lớn, sự vắng mặt của NSB khiến tương lai của các khoản tài trợ nghiên cứu rủi ro cao trở nên bất định. Nguồn: Tổng hợp
