Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh sự cần thiết phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản (NCKHCB) trong giai đoạn mới, nhằm vừa giải quyết các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.
Đánh giá thực trạng và vai trò của khoa học cơ bản
Phát biểu kết luận buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá rằng nhận thức về vai trò của NCKHCB đã có bước chuyển biến quan trọng. Tuy nhiên, thực trạng công tác NCKHCB hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập và chưa tương xứng với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Vai trò của khoa học xã hội và nhân văn
Đối với khoa học xã hội và nhân văn (KHXH-NV), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ: nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất và công nghệ quốc gia, thì KHXH-NV tạo nền tảng cho năng lực lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa, con người và giữ vững ổn định xã hội. KHXH-NV có vai trò đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lý luận, xây dựng đường lối, hoàn thiện pháp luật, dự báo chiến lược, xây dựng hệ giá trị quốc gia, phát triển văn hóa và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Mục tiêu phát triển đến năm 2030 và 2045
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định rõ mục tiêu phát triển NCKHCB trong giai đoạn mới. Từ nay đến năm 2030, cần tháo gỡ được các điểm nghẽn cản trở, các khó khăn, vướng mắc; hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia; từng bước xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực. Đến năm 2045, hình thành một số lĩnh vực khoa học cơ bản có năng lực cạnh tranh quốc tế.
Chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị phải xác định rõ NCKHCB là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI. Phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước; nâng cao năng lực tự chủ chiến lược; bảo đảm quốc phòng, an ninh; nâng cao năng lực dự báo, quản trị quốc gia và khả năng thích ứng với những biến động lớn của thế giới.
Bên cạnh đó, cần phát triển đồng bộ khoa học tự nhiên, công nghệ nền tảng với KHXH-NV. Cần đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý theo hồ sơ sang đánh giá theo chất lượng, tác động và đóng góp dài hạn. Phải xây dựng môi trường học thuật trung thực, tự do sáng tạo gắn với trách nhiệm khoa học và trách nhiệm quốc gia.
Con người là trung tâm
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh phải coi con người là trung tâm của phát triển khoa học cơ bản. Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học.
Cơ chế tài chính phù hợp cho từng loại hình nghiên cứu
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị thiết kế cơ chế tài chính phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Đối với nghiên cứu cơ bản định hướng tri thức nền, cần có ngân sách nền ổn định và cơ chế tài trợ dài hạn. Đối với nghiên cứu cơ bản định hướng công nghệ chiến lược, cần kết hợp ngân sách nhà nước, quỹ cạnh tranh, đặt hàng quốc gia và hợp tác doanh nghiệp để hình thành chuỗi tiếp nối từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển thực nghiệm, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn hóa đến chuyển giao và thương mại hóa. Đối với KHXH-NV, Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo vì sản phẩm chủ yếu là tri thức nền, luận cứ chính sách, dữ liệu xã hội, mô hình quản trị, giá trị văn hóa và phát triển con người, không phải hàng hóa thương mại thông thường.
Phát triển hệ sinh thái nhân tài và hạ tầng tri thức
Cần phát triển hệ sinh thái nhân tài khoa học; tổ chức đồng bộ từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ, trưởng nhóm trẻ, chuyên gia đầu ngành đến trí thức Việt Nam toàn cầu. Trọng tâm là tạo môi trường học thuật tự do, trung thực, sáng tạo, có đãi ngộ xứng đáng và có cơ hội giao nhiệm vụ lớn cho người tài. Xây dựng hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tri thức quốc gia; đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, thiết bị dùng chung, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, dữ liệu khoa học, dữ liệu xã hội, thư viện số, kho dữ liệu văn hóa - ngôn ngữ - di sản số. Dữ liệu phải được coi là hạ tầng chiến lược của nghiên cứu cơ bản trong thời đại AI.
Tái định vị các viện hàn lâm và hợp tác quốc tế
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ cần tái định vị Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và tăng cường liên kết hệ sinh thái khoa học. Hai viện hàn lâm cần trở thành các thiết chế tri thức chiến lược của Trung ương, của quốc gia; đồng thời phải kết nối chặt chẽ với đại học nghiên cứu, doanh nghiệp, bộ, ngành, địa phương và cơ quan hoạch định chính sách để hình thành hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản có chiều sâu, có tích lũy và có khả năng phục vụ quyết sách lớn của đất nước. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế có chọn lọc; thu hút chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài, trí thức Việt Nam ở nước ngoài, hợp tác với các trung tâm khoa học hàng đầu để nâng chuẩn nghiên cứu, đào tạo đội ngũ kế cận và rút ngắn khoảng cách tri thức; đồng thời bảo vệ dữ liệu, tài sản trí tuệ, an ninh tri thức và lợi ích quốc gia.
Nhiệm vụ trọng tâm được giao
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước giao Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số hoàn thiện báo cáo, trình Bộ Chính trị xem xét, kết luận theo hướng giao Đảng ủy Chính phủ chủ trì, lãnh đạo, chỉ đạo tập trung thực hiện các nhiệm vụ: tháo gỡ, giải quyết các điểm nghẽn, nút thắt; khẩn trương xây dựng chiến lược quốc gia về phát triển NCKHCB đến năm 2045; xây dựng quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên; xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho KHXH-NV; xây dựng chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản, xây dựng hệ thống dữ liệu khoa học và dữ liệu xã hội quốc gia; hoàn thiện đề án tái cấu trúc và cơ chế hoạt động của hai viện hàn lâm; ban hành chuẩn liêm chính khoa học quốc gia; thiết lập cơ chế đặt hàng nghiên cứu phục vụ trực tiếp xây dựng nghị quyết, luật, chiến lược, quy hoạch và chính sách quốc gia.
