Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa chủ trì cuộc làm việc với Ban Chỉ đạo và các cơ quan liên quan để cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản. Tham dự cuộc họp có các đồng chí Ủy viên Bộ Chính trị, Ủy viên Ban Bí thư, Ủy viên Trung ương Đảng, Thường trực Ban Chỉ đạo cùng đại diện một số cơ quan, đơn vị.
Xác định mục tiêu phát triển khoa học cơ bản
Cơ bản thống nhất với báo cáo và các ý kiến phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới. Đồng thời, người đứng đầu Đảng và Nhà nước cũng chỉ ra những hạn chế: nghiên cứu khoa học cơ bản chưa tương xứng với yêu cầu phát triển đất nước; đầu tư còn thấp; hoạt động nghiên cứu phân tán, thiếu liên kết, chưa gắn chặt với chiến lược quốc gia; cơ chế quản lý khoa học còn nặng tư duy hành chính. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, phòng thí nghiệm hiện đại, cơ sở dữ liệu lớn và hạ tầng tính toán dùng chung cũng được đề cập. Đội ngũ chuyên gia đầu ngành mỏng, thiếu lực lượng kế cận, nhiều nhà khoa học trẻ chưa có môi trường phát triển lâu dài, và tình trạng chảy máu chất xám vẫn diễn ra.
Vai trò chiến lược của khoa học cơ bản
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định nghiên cứu khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI. Phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao năng lực dự báo, quản trị quốc gia và khả năng thích ứng với biến động lớn của thế giới. Ông cũng đề nghị nhìn nhận đầy đủ hơn vai trò chiến lược của khoa học xã hội và nhân văn. Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất và công nghệ quốc gia, thì khoa học xã hội và nhân văn tạo nền tảng cho năng lực lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa, con người và giữ vững ổn định xã hội. Do đó, khoa học xã hội và nhân văn có vai trò đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lý luận, xây dựng đường lối, hoàn thiện pháp luật, dự báo chiến lược, xây dựng hệ giá trị quốc gia, phát triển văn hóa và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Đổi mới thể chế và quản trị nghiên cứu
Trên cơ sở xác định rõ mục tiêu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu khoa học cơ bản, chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo, tập trung hậu kiểm, đánh giá chất lượng, kết quả và tác động dài hạn. Cần thiết kế cơ chế tài chính phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Đồng thời, tổ chức đồng bộ việc phát hiện, đào tạo tinh hoa, chuyên gia đầu ngành; tạo môi trường học thuật, chế độ đãi ngộ xứng đáng và giao cơ hội cho người tài. Xây dựng hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tri thức quốc gia, đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, thiết bị dùng chung, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, dữ liệu khoa học, dữ liệu xã hội, thư viện số, kho dữ liệu văn hóa - ngôn ngữ - di sản số.
Tái định vị vai trò các viện hàn lâm
Người đứng đầu Đảng và Nhà nước cũng yêu cầu tái định vị vai trò của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, tạo kết nối chặt chẽ với các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, bộ, ngành, địa phương và cơ quan hoạch định chính sách để hình thành hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản có chiều sâu, có tích lũy và có khả năng phục vụ quyết sách lớn của đất nước. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế có chọn lọc để nâng chuẩn nghiên cứu, đào tạo đội ngũ kế cận và rút ngắn khoảng cách tri thức.
Nhiệm vụ trọng tâm đến năm 2045
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước giao Ban Chỉ đạo hoàn thiện báo cáo, trình Bộ Chính trị xem xét, kết luận theo hướng giao Đảng ủy Chính phủ chủ trì, lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện các nhiệm vụ với tinh thần hành động quyết liệt hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn đối với nghiên cứu khoa học cơ bản, chuẩn bị nền tảng tri thức cho tương lai phát triển đất nước trong nhiều thập niên tới. Phấn đấu đến năm 2045, hình thành một số lĩnh vực khoa học cơ bản có năng lực cạnh tranh quốc tế; từng bước hình thành các trường phái khoa học Việt Nam; nâng cao năng lực tự chủ ở một số công nghệ chiến lược; đồng thời xây dựng nền khoa học xã hội và nhân văn đủ năng lực cung cấp luận cứ cho quản trị quốc gia hiện đại và phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Các nhiệm vụ cấp bách
Theo đó, những nhiệm vụ cần khẩn trương tập trung thực hiện bao gồm:
- Tháo gỡ, giải quyết căn bản các điểm nghẽn, nút thắt, tạo hành lang pháp lý cho nghiên cứu khoa học cơ bản.
- Khẩn trương xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản đến năm 2045.
- Xây dựng Quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên.
- Xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho khoa học xã hội và nhân văn, coi đây là đầu tư công chiến lược cho năng lực lãnh đạo, quản trị, thể chế, văn hóa, con người và sức mạnh mềm quốc gia.
- Xây dựng Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản.
- Xây dựng hệ thống dữ liệu khoa học và dữ liệu xã hội quốc gia.
- Ban hành chuẩn liêm chính khoa học quốc gia, gắn với cơ chế đánh giá, công khai dữ liệu tài trợ, xử lý nghiêm gian lận học thuật; đồng thời xây dựng môi trường học thuật trung thực, phản biện, tôn trọng chất lượng.
