Hôm 21/4, một tuần sau khi lệnh phong tỏa của Mỹ áp đặt lên Iran có hiệu lực, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Iran đang “sụp đổ về tài chính” và “muốn eo biển Hormuz mở lại lập tức”. Tuy nhiên, Tehran dường như chưa mấy vội vàng. Bên cạnh việc đóng cửa eo biển Hormuz, Iran tuyên bố hai bên chỉ thực sự có thể ngừng bắn khi lệnh phong tỏa của Mỹ được dỡ bỏ.
Theo giới chuyên gia, dù nền kinh tế Iran sẽ chịu ảnh hưởng từ lệnh phong tỏa, họ vẫn còn thời gian. Họ cũng có đủ năng lực kinh tế và quyết tâm chính trị để “thi gan” với Mỹ. Cựu đại sứ Mỹ tại Bahrain Adam Ereli cho rằng chính những tính toán chính trị nội bộ bên trong nước Mỹ có thể khiến lệnh phong tỏa không đạt được mục tiêu như dự kiến ban đầu. Nếu chính sách với Iran ảnh hưởng đến chiến lược bầu cử của ông Trump và đảng Cộng hòa, ông chủ Nhà Trắng sẽ phải suy nghĩ lại.
“Người Iran đã có sự chuẩn bị. Họ có kế hoạch của mình. Họ có các cách thức khác để lưu trữ và bán dầu”, ông Ereli nói với Al Jazeera. “Kể cả khi họ hết dầu, họ sẽ có cách vượt qua phong tỏa và cấm vận cho đến khi ông Trump và người dân Mỹ hết kiên nhẫn trước”.
Sự chuẩn bị của Iran
Khoảng 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran đi qua eo biển Hormuz. Theo hãng tư vấn thương mại Kpler, Iran xuất khẩu trung bình 1,84 triệu thùng dầu thô/ngày vào tháng 3 và 1,71 triệu thùng/ngày vào tháng 4, so với mức trung bình 1,68 triệu thùng/ngày hồi năm 2025. Từ 15/3 đến 14/4, Iran xuất khẩu 55,22 triệu thùng dầu. Giá thành của các loại dầu xuất khẩu chính của Iran đều ở mức trên 90 USD/thùng trong tháng qua, thậm chí có lúc vượt mốc 100 USD/thùng. Nếu lấy mức 90 USD/thùng, Iran đã thu về ít nhất 4,97 tỷ USD từ xuất khẩu dầu trong khoảng thời gian này. Con số này cao hơn 40% so với mức khoảng 3,54 tỷ USD/tháng mà Iran kiếm được trước khi xung đột nổ ra. Ngăn chặn nguồn thu này là nguyên nhân hàng đầu khiến Mỹ quyết định phong tỏa.
Ông Frederic Schneider, chuyên gia tại tổ chức nghiên cứu Hội đồng các vấn đề quốc tế Trung Đông, đánh giá lệnh phong tỏa của Mỹ sẽ khiến Iran không thể duy trì nguồn tiền như trước. “Iran có kho dự trữ nổi - vốn là các tàu chở dầu được neo đậu - ước tính có dung tích 127 triệu thùng dầu hồi tháng 2. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa lệnh cấm vận không ảnh hưởng đến Iran”, ông chỉ ra.
Dù vậy, ông Schneider cho rằng Iran cũng đã chuẩn bị cho tình huống này. “Lệnh phong tỏa khiến Iran chịu thêm sức ép về kinh tế. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ lệnh phong tỏa chặt chẽ đến đâu, bao nhiêu tàu được phép đi qua và ông Trump có thể duy trì phong tỏa đến khi nào”, ông nói thêm.
Ông Schneider chỉ ra ông Trump có thể gặp thách thức pháp lý vào ngày 1/5 tới, sau khi quãng thời gian 60 ngày mà ông có quyền tham chiến trước khi xin phép Quốc hội chấm dứt. Bên cạnh đó, lệnh phong tỏa tương đối tốn kém đối với Mỹ và đòi hỏi nguồn cung hậu cần thường xuyên. Phản ứng của các quốc gia khác cũng là nhân tố Washington sẽ phải tính tới.
“Trung Quốc tuyên bố việc phong tỏa hoạt động giao thương giữa nước này với Iran là điều không thể chấp nhận. Thêm vào đó, việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz nhằm trả đũa đang gây tổn hại trực tiếp đến các đồng minh của Mỹ, ngay cả khi bản thân Washington không chịu tác động quá lớn. Điều này đang tạo ra áp lực ngày càng nặng nề đối với ông Trump”, ông nhận định.
Mỹ hay Iran sẽ xuống thang trước?
Lệnh phong tỏa của Mỹ khiến Iran phải tăng cường lưu trữ lượng dầu khai thác được, thậm chí phải cắt giảm sản lượng. “Xét đến việc các cơ sở lưu trữ trên bờ của Iran vẫn còn khả năng tiếp nhận dầu (bằng sản lượng khai thác khoảng 20 ngày với mức độ hiện nay), chúng tôi cho rằng Iran sẽ dần phải cắt giảm sản lượng trong những tuần tới”, bà Muyu Xu, chuyên gia tại Kpler, đánh giá.
Bên cạnh đó, lệnh phong tỏa không thể lập tức cắt đứt nguồn cung ngoại tệ của Iran. Iran vẫn sẽ nhận được tiền từ những tàu đang chở dầu tới nước tiếp nhận. Theo dữ liệu của Kpler, khoảng 183 triệu thùng dầu Iran đang ở trên biển. “Trong đó, khoảng 14,7 triệu thùng đang ở Vịnh Ba Tư, 11,9 triệu thùng ở Vịnh Oman, 9 triệu thùng ở biển Arab, 6,5 triệu thùng ở trung tâm Ấn Độ Dương. Lượng còn lại ở eo biển Malacca, Biển Đông và các khu vực sát Trung Quốc”, bà Xu nói.
Ông Kenneth Katzman, cựu chuyên gia về Iran tại Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS), cho biết một giáo sư Iran đánh giá nguồn thu này có thể kéo dài đến tháng 8. “Ông Trump có thời gian đến tháng 8 hay không? Có thể là không”, ông nói. “Ông ấy sẽ phải leo thang hoặc chấp nhận kết quả không được như dự kiến”.
Dù vậy, các tàu chở dầu Iran phải tìm cách tránh các tàu chiến Mỹ. Reuters hôm 23/4 đưa tin quân đội Mỹ đã chặn ít nhất ba tàu mang cờ Iran gần Ấn Độ, Malaysia và Sri Lanka và buộc các tàu này chuyển hướng. Theo bà Xu, vẫn chưa rõ phạm vi phong tỏa của Mỹ lớn đến đâu: Chỉ ở vùng Vịnh Ba Tư hay mở rộng hơn các khu vực khác. “Theo tôi, Mỹ sẽ không leo thang trước cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập Cận Bình nhưng sẽ tiếp tục chặn bắt có chọn lọc hàng hóa của Iran để gây áp lực lên cả Iran và Trung Quốc. Do đó, Trung Quốc sẽ tiếp tục mua dầu Iran và Iran sẽ tiếp tục cố gắng đưa dầu của mình về phương Đông”, bà Xu nhận xét.
