Cầu Ngói Thượng Gia: Báu Vật Trăm Năm Ít Người Biết Ở Ninh Bình
Tại Ninh Bình, ngoài những điểm đến nổi tiếng như cầu ngói Phát Diệm hay các khu chợ truyền thống, còn tồn tại một công trình kiến trúc cổ kính và đầy bí ẩn: cầu ngói Thượng Gia. Tọa lạc tại thôn Sào Long và Tân Ngọc, xã Gia Vân, huyện Gia Viễn (trước đây là xã Gia Lập), cây cầu này dù đã trải qua hàng trăm năm nhưng vẫn còn khá xa lạ với nhiều người.
Nguồn Gốc Mờ Ảo Và Kiến Trúc Độc Đáo
Ngay cả những bậc cao niên gần 100 tuổi trong làng cũng không thể xác định chính xác thời điểm cầu được xây dựng. Họ chỉ biết rằng từ khi sinh ra, cây cầu đã sừng sững bắc qua con kênh (hay ngòi theo cách gọi địa phương) chảy qua làng. Cầu được dựng theo kiểu nhà 5 gian, mang phong cách cổ "thượng gia hạ kiều" (trên là nhà, dưới là cầu), với chiều dài khoảng 10m và rộng gần 3m.
Các cột, kèo, vì, và mặt sàn đều được làm từ gỗ lim, một loại gỗ quý và bền chắc, giúp cầu tồn tại qua thời gian. Tuy nhiên, phần trụ cầu do tiếp xúc lâu ngày với nước đã bị mục nát và được thay thế bằng cột bê tông cốt thép để đảm bảo an toàn. Để xác định niên đại chính xác, cần có người am hiểu chữ Hán để dịch nội dung khắc trên xà của 3 gian giữa cầu.
Chứng Nhân Lịch Sử Và Văn Hóa
Cụ Đinh Thị Hưng (94 tuổi), một cư dân lâu năm của thôn, chia sẻ rằng cầu đã tồn tại từ khi bà còn nhỏ và đã trải qua hai lần tu sửa. Cầu được người dân hai thôn ở hai bên coi như "báu vật", gìn giữ từ đời này sang đời khác. Trong quá khứ, đây từng là nơi hò hẹn của các đôi trai gái, điểm hóng mát, nghỉ ngơi, và vui chơi của cộng đồng, đặc biệt là nơi tụ họp của các cụ già vào mỗi buổi chiều.
Cầu còn gắn liền với những sự kiện lịch sử quan trọng. Năm 1954, khi thực dân Pháp đánh chiếm khu vực, người dân đã đốt cầu để ngăn quân địch vượt qua kênh. May mắn thay, do làm từ gỗ lim nên nhiều bộ phận không bị thiêu rụi hoàn toàn. Sau chiến tranh, cộng đồng đã tận dụng những phần còn lại để dựng lại cầu gần như nguyên bản, chỉ thay mái lá bằng ngói.
Biểu Tượng Bền Bỉ Của Làng Quê
Ông Đinh Nguyên Biên, trưởng thôn Sào Long, nhấn mạnh rằng cầu Thượng Gia không chỉ là công trình giao thông phục vụ đi lại và nghỉ ngơi, mà còn là biểu tượng văn hóa và chứng nhân lịch sử của làng. Dù đã trải qua bao thăng trầm, cầu vẫn đứng vững, minh chứng cho sự kiên cường của cộng đồng địa phương.
Năm 1980, khi một con đường mới được mở rộng và một cây cầu bê tông cốt thép được xây dựng bên cạnh, cơ quan chức năng vẫn quyết định giữ lại cầu ngói Thượng Gia như một phần di sản không thể thay thế. Dọc thân cầu có hai hàng ghế, tạo không gian cho người dân và du khách ngồi nghỉ ngơi, trò chuyện.
Cầu ngói Thượng Gia không chỉ là một công trình kiến trúc độc đáo mà còn là linh hồn của làng quê Ninh Bình, kết nối quá khứ với hiện tại và tiếp tục truyền cảm hứng cho các thế hệ tương lai.
