Hành trình lịch sử đa dạng của Dinh Gia Long
Tòa nhà Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, trước đây thường được gọi là Dinh Gia Long, được xây dựng từ năm 1885 đến 1890. Công trình này do kiến trúc sư người Pháp Alfred Foulhoux thiết kế, kết hợp phong cách nghệ thuật tân cổ điển với yếu tố kiến trúc Đông - Tây, tạo nên một di sản kiến trúc độc đáo. Sau khi hoàn thành, tòa nhà không được sử dụng làm bảo tàng thương mại như dự kiến ban đầu mà trải qua nhiều vai trò lịch sử quan trọng.
Nó từng là Dinh Thống đốc Nam Kỳ dưới thời Pháp và Nhật, sau đó trở thành Dinh khâm sai Nam Kỳ trong thời kỳ chính phủ Trần Trọng Kim. Tiếp theo, tòa nhà đóng vai trò là trụ sở chính phủ Nam Kỳ tự trị, Dinh Thủ hiến Nam phần, Dinh Quốc khách, Dinh Tổng thống, và cuối cùng là trụ sở Tối cao Pháp viện trước năm 1975. Tên gọi Dinh Gia Long đã trở nên quen thuộc trong giai đoạn này, phản ánh sự biến động chính trị và xã hội của thành phố.
Hệ thống hầm bí mật: Thiết kế và cấu trúc
Phía sau khuôn viên tòa nhà, một hệ thống hầm bí mật được xây dựng từ năm 1962, dựa trên thiết kế của kiến trúc sư nổi tiếng Ngô Viết Thụ. Lối vào hầm nằm ở hai đầu hành lang cuối của dinh, được thiết kế kín đáo để đảm bảo an toàn. Hầm được đào sâu cách mặt đất 4 mét, sử dụng xi măng cốt thép vững chắc với tỷ lệ 170 kg sắt trên mỗi mét khối bê tông, cùng những bức tường dày đến 1 mét.
Tổng diện tích mặt bằng của hầm khoảng 1.400 mét vuông, được chia thành 6 phòng thông nhau qua các hành lang. Mỗi phòng có chức năng nhỏ, phục vụ cho mục đích trú ẩn và hoạt động trong trường hợp khẩn cấp. Hầm có một lối đi chính chạy dọc theo chiều dài của tòa nhà, cùng với hai lối thoát hiểm nằm phía sau, cách tòa nhà khoảng 20 mét, hướng về đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và đường Pasteur.
Những sự kiện lịch sử quan trọng
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, tòa nhà được sử dụng làm trụ sở Ủy ban Hành chánh lâm thời Nam Bộ, đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử. Ngày 9 tháng 1 năm 1950, hàng ngàn học sinh và sinh viên đã tập trung tại đây để biểu tình, đòi thực dân Pháp và chính quyền Bảo Đại trả tự do cho những học sinh yêu nước bị giam giữ, một sự kiện bị chính quyền thực dân Pháp đàn áp dã man.
Năm 1962, khi Dinh Độc Lập (nay là Hội trường Thống Nhất) bị hư hại do bom, Dinh Gia Long trở thành nơi ở và làm việc tạm thời của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Ngô Đình Diệm. Trong thời gian chờ đợi Dinh Độc Lập mới hoàn thành, lo sợ bị đảo chính hoặc tấn công, gia đình họ Ngô đã quyết định thiết kế căn hầm trú ẩn này. Công trình khởi công từ tháng 5 năm 1962 và hoàn thiện vào ngày 30 tháng 10 năm 1963.
Chuyển đổi thành bảo tàng và di sản quốc gia
Sau ngày Thống nhất đất nước 30 tháng 4 năm 1975, Ủy ban Quân quản Sài Gòn - Gia Định đã sử dụng tòa nhà làm không gian sinh hoạt văn hóa, biểu diễn nghệ thuật và triển lãm các chuyên đề thời sự phục vụ nhân dân thành phố. Ngày 12 tháng 8 năm 1978, Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ra quyết định thành lập Bảo tàng Cách mạng TP.HCM. Đến năm 1999, sau hơn hai thập kỷ hoạt động, bảo tàng được trùng tu, tôn tạo và nâng cấp thành Bảo tàng TP.HCM như ngày nay.
Tòa nhà này đã được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia vào năm 2012, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa của nó. Năm 2015, Bảo tàng TP.HCM là một trong ba bảo tàng của cả nước được Tổng cục Du lịch Việt Nam bình chọn là điểm tham quan hàng đầu, thu hút du khách trong và ngoài nước.
Chi tiết đặc biệt trong hầm bí mật
Trong hầm bí mật, một chiếc máy phát điện từ giai đoạn trước năm 1975 vẫn được lưu giữ, mặc dù bảo tàng chưa xác định được chính xác năm sản xuất của nó. Khu vực này từng là phòng khách trước năm 1975, sau đó được chuyển đổi thành không gian trưng bày hình ảnh và hiện vật lịch sử. Những chiếc bàn và ghế gỗ vẫn được giữ nguyên vị trí từ hàng chục năm trước, tạo nên một không gian chân thực cho khách tham quan.
Hầm có 6 cửa sắt được đúc nguyên khối, trang bị bánh lái để khóa và chốt sắt lớn để cài. Đây là hệ thống cửa bánh lái tay thuyền độc đáo, chỉ có người bên trong mới có thể mở và đóng lại, đảm bảo an toàn tối đa. Bảo tàng TP.HCM đã tiến hành nghiên cứu kỹ lưỡng, tham khảo ý kiến nhân chứng và kết hợp tư liệu từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II để giới thiệu hai trong số sáu phòng của đường hầm, cùng với các tài liệu và hình ảnh phục vụ khách tham quan.
Vai trò hiện tại của bảo tàng
Bảo tàng TP.HCM ngày nay là nơi nghiên cứu, trưng bày và giới thiệu về tự nhiên, lịch sử, văn hóa và con người của thành phố, gắn liền với lịch sử và văn hóa đất nước Việt Nam. Ngoài các hiện vật theo chủ đề được trưng bày, bảo tàng còn khai thác và giới thiệu đường hầm bí mật như một phần quan trọng của di sản, thu hút sự quan tâm của công chúng và các nhà nghiên cứu.
