Hải Vân quan: 'Thiên hạ đệ nhất hùng quan'
Hải Vân quan được xây dựng vào năm 1826 dưới thời vua Minh Mạng, nằm ở độ cao 496 mét so với mực nước biển, trên đỉnh dãy núi Bạch Mã-Hải Vân, là ranh giới giữa thành phố Huế (trước đây là tỉnh Thừa Thiên-Huế) và thành phố Đà Nẵng. Từ năm 1435, Nguyễn Trãi đã nhắc đến núi Hải Vân trong tác phẩm Dư địa chí với tên gọi 'Ải Vân'. Đến năm 1555 thời nhà Mạc và nhiều triều đại sau đó, núi Ải Vân thường được nhắc đến vì sự bao la, hiểm trở và vị trí xung yếu án ngữ trên con đường từ Quảng Trị, Huế đi vào Đà Nẵng. Từ năm 1471, sau cuộc thân chinh của vua Lê Thánh Tông, đèo Hải Vân trở thành ranh giới giữa xứ Huế và Đà Nẵng, là vị trí chiến lược quan trọng trên đường thiên lý Bắc-Nam, được nhiều triều đại quan tâm trấn giữ và bảo vệ. Thời các chúa Nguyễn, đèo Hải Vân càng được coi là vị trí hiểm yếu trong việc kiểm soát đường vào phương Nam. Khi Huế trở thành kinh đô triều Nguyễn, núi Hải Vân được xem là vùng bảo vệ phía nam cho kinh đô, là yết hầu đường bộ từ phía nam ra Huế.
Năm 1826, vua Minh Mạng cho xây một cửa trên đỉnh đèo Hải Vân, mặt trước khắc ba chữ 'Hải Vân Quan', mặt sau khắc sáu chữ 'Thiên Hạ Đệ Nhất Hùng Quan'. Từ đó, Hải Vân quan trở thành cổng trấn giữ và kiểm soát trên đường vào Nam ra Bắc với kinh đô Huế. Sau khi xây dựng, triều đình quy định từ cửa quan trở về Bắc thuộc quản hạt Huế, ngoài cửa quan trở về Nam thuộc quản hạt Đà Nẵng. Như vậy, chỉ một cái cổng mà quân lính của hai tỉnh cùng trấn giữ. Ngày nay, Hải Vân quan là di tích cấp quốc gia duy nhất ở Việt Nam do hai thành phố Huế và Đà Nẵng cùng quản lý. Năm 2021, hai địa phương cùng đầu tư 42 tỷ đồng để trùng tu di tích. Ngày 1 tháng 8 năm 2024, Huế và Đà Nẵng tổ chức lễ khánh thành công trình trùng tu và mở cửa đón du khách.
Hoành Sơn quan: 'Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân'
Núi Hoành Sơn chạy từ dãy Trường Sơn xuống Biển Đông, chia ranh giới giữa tỉnh Hà Tĩnh (phía bắc) và Quảng Trị (trước đây là Quảng Bình). Di tích Hoành Sơn quan nằm trên đỉnh đèo Ngang ở độ cao 256 mét so với mực nước biển, ngay giữa đường ranh giới hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị. Từ thế kỷ 16, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã nói với sứ của chúa Nguyễn Hoàng: 'Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân', nghĩa là một dải Hoành Sơn có thể dung thân lâu dài. Điều này cho thấy vị thế trọng yếu của Hoành Sơn quan và đèo Ngang trong việc trấn giữ xứ Quảng Bình, Quảng Trị và Huế xưa trên đường thiên lý Bắc-Nam. Năm 1833, vua Minh Mạng cho xây dựng cửa Hoành Sơn quan nhằm kiểm soát việc đi lại từ Bắc vào Nam. Phần đất phía nam di tích thuộc Quảng Bình (cũ), phần đất phía bắc thuộc Hà Tĩnh.
Hoành Sơn quan nằm giữa ranh giới Hà Tĩnh-Quảng Trị, đến tháng 5 năm 2026 vẫn chưa được phân định quản lý, nên mặc nhiên trở thành di tích lưỡng tỉnh. Điều này thể hiện rõ trên hệ thống văn bản nhà nước: ngày 2 tháng 8 năm 2002, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Bình xếp hạng Hoành Sơn quan là di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh; ba năm sau, ngày 14 tháng 3 năm 2005, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh cũng xếp hạng di tích này. Có ý kiến cho rằng việc hai tỉnh cùng quản lý là nguyên nhân khiến Hoành Sơn quan chưa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia, dù có bề dày lịch sử tương đương Hải Vân quan.
Những điểm chung thú vị
Cả Hải Vân quan và Hoành Sơn quan đều nằm trên hai đầu của tỉnh Bình Trị Thiên cũ (từ tháng 9 năm 1975 sáp nhập ba tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên, đến tháng 7 năm 1989 chia tách). Quốc lộ 1 qua Bình Trị Thiên dài 308 km, với Hải Vân quan là cổng phía nam và Hoành Sơn quan là cổng phía bắc. Cả hai di tích đều được xây dựng dưới thời vua Minh Mạng, có nhiệm vụ án ngữ và kiểm soát đường thiên lý Bắc-Nam; nằm trên đỉnh hai đèo đổ ngang từ dãy Trường Sơn xuống Biển Đông, ở dải đất hẹp nhất của Việt Nam. Ngày nay, cả hai di tích đều thu hút đông đảo du khách. Hải Vân quan cùng vịnh Lăng Cô (Huế), núi Bạch Mã, đèo Hải Vân đang trở thành vùng du lịch hấp dẫn. Hoành Sơn quan cùng đền thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh và khu lăng mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở Vũng Chùa trở thành điểm du lịch tâm linh nổi tiếng ở phía bắc tỉnh Quảng Trị.
Bài và ảnh: LAM GIANG
