Hai bên dòng sông mềm mại như dải lụa, những cánh đồng lúa chín vàng trải dài, óng ánh dưới ánh nắng, phản chiếu sắc vàng lên vách núi, mặt nước và cả những con thuyền chầm chậm đưa khách xuyên qua hang đá. Ít ai ngờ rằng, chính những thửa ruộng vốn năng suất không cao ở vùng trũng ven dòng Ngô Đồng hôm nay lại đang góp phần tạo nên thương hiệu du lịch cho Ninh Bình.
Từ cánh đồng lúa đến “tài nguyên du lịch”
Nếu chỉ nhìn từ góc độ sản xuất nông nghiệp thuần túy, nhiều cánh đồng ven tuyến du lịch Tam Cốc không phải là vùng canh tác lý tưởng. Đất thấp trũng, phụ thuộc vào nước, việc cơ giới hóa cũng khó khăn hơn nhiều nơi khác. Người dân nơi đây hiểu rõ rằng làm lúa ở Tam Cốc khó mang lại hiệu quả kinh tế cao như các vùng chuyên canh lớn. Nhưng điều đặc biệt là họ vẫn giữ ruộng, vẫn cấy lúa đều đặn qua từng vụ. Bởi giờ đây, cây lúa ở Tam Cốc không chỉ làm nhiệm vụ tạo ra hạt gạo. Nó còn tạo ra cảnh quan, tạo ra trải nghiệm và tạo nên sức hút cho du lịch.
Dọc theo tuyến đò trên dòng Ngô Đồng, những cánh đồng lúa trở thành một phần không thể thiếu của bức tranh di sản. Vào mùa lúa xanh hay mùa lúa chín, du khách gần như đều đưa điện thoại lên ghi lại hình ảnh những thửa ruộng uốn lượn bên chân núi đá. Những năm gần đây, Tam Cốc còn tạo thêm dấu ấn bằng các bức tranh nghệ thuật khổng lồ trên đồng lúa. Từ trên cao nhìn xuống, cả cánh đồng như trở thành một tác phẩm nghệ thuật sống động được tạo nên từ chính cây lúa. Năm nay, bức tranh “Song mã báo công” tiếp tục trở thành điểm nhấn của tuần du lịch. Để tạo nên những hình ảnh ấy, người dân phải gieo cấy đúng khung thời vụ, tính toán màu sắc của từng giống lúa, chăm sóc đồng đều để khi lúa chín có thể tạo nên hình ảnh rõ nét nhất. Nói cách khác, ở Tam Cốc hôm nay, người nông dân không chỉ trồng lúa mà còn đang “gieo” cảnh quan cho du lịch.
Bà Trần Thị Hạnh, một người dân phường Nam Hoa Lư nhiều năm canh tác lúa ven tuyến du lịch Tam Cốc cho biết, làm lúa ở đây vất vả hơn nhiều nơi vì ruộng thấp, phụ thuộc thời tiết và nước. Nếu chỉ tính tiền bán thóc thì thu nhập không cao, nhưng người dân vẫn giữ ruộng bởi ai cũng hiểu cánh đồng lúa chính là vẻ đẹp riêng của Tam Cốc. Bà Hạnh chia sẻ, vào mùa lúa chín, du khách đông hơn hẳn, người chèo đò có thêm thu nhập, hàng quán đông khách, nhiều gia đình làm homestay cũng nhộn nhịp hơn. Vì thế người dân nơi đây coi việc giữ cánh đồng lúa cũng là giữ sinh kế lâu dài cho cả vùng đất.
Khi nông nghiệp tạo ra trải nghiệm
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chuyên gia du lịch gọi Tam Cốc là một mô hình “kinh tế cảnh quan” đặc sắc của Việt Nam. Bởi nếu nhìn thuần túy ở góc độ nông nghiệp, hơn 18 ha lúa ven dòng Ngô Đồng thực tế chỉ canh tác một vụ mỗi năm. Với năng suất bình quân khoảng 60 đến 65 tạ/ha, tổng sản lượng thóc thu về cũng chỉ dao động trên dưới 110 đến 120 tấn mỗi vụ. Nếu bán thóc thương phẩm theo giá thông thường, giá trị kinh tế tạo ra không lớn, thậm chí khó bù đắp đầy đủ chi phí nhân công trong điều kiện sản xuất hiện nay.
Tam Cốc đã không còn nhìn cây lúa chỉ như một loại cây lương thực. Khi những thửa ruộng trở thành một phần của không gian di sản, giá trị của cây lúa lập tức được nhân lên gấp nhiều lần. Hơn 18 ha lúa ấy giờ đây giống như một “sân khấu thiên nhiên” khổng lồ giữa non nước Tràng An, nơi mỗi mùa vàng lại thu hút hàng vạn du khách trong và ngoài nước đổ về chiêm ngưỡng. Giá trị tạo ra vì thế không còn nằm chủ yếu ở hạt thóc sau mùa gặt, mà lan tỏa sang cả chuỗi dịch vụ du lịch, từ vé tham quan, chèo đò, lưu trú homestay, nhà hàng, quán cà phê cho tới các dịch vụ nhiếp ảnh, trải nghiệm văn hóa bản địa. Một cánh đồng lúa hôm nay có thể tạo sinh kế cho rất nhiều người.
Người nông dân Tam Cốc cũng không còn sống thuần túy bằng nghề nông như trước. Họ vừa là người cấy lúa theo quy hoạch nghệ thuật để tạo nên những bức tranh đồng lúa khổng lồ, vừa là người chèo đò, làm du lịch, bán sản vật quê hương và giới thiệu văn hóa bản địa với du khách. Nói cách khác, cây lúa ở Tam Cốc đang thực hiện một “cuộc chuyển dịch công năng”, từ sản xuất lương thực sang tạo dựng cảnh quan và trải nghiệm du lịch. Đó cũng chính là lý do những cánh đồng ven dòng Ngô Đồng được gìn giữ suốt nhiều năm qua, dù giá trị thuần nông không cao.
Tam Cốc hôm nay đang cho thấy một hướng đi rất khác của nông nghiệp hiện đại, nơi giá trị lớn nhất đôi khi không nằm ở sản lượng thu hoạch, mà nằm ở khả năng tạo ra bản sắc, tạo ra cảm xúc và giữ chân du khách. Cánh đồng lúa Tam Cốc từng được tạp chí Business Insider bình chọn là một trong những cánh đồng lúa đẹp nhất Việt Nam. Nhưng có lẽ giá trị lớn hơn cả những danh hiệu ấy chính là việc hình ảnh mùa vàng bên dòng Ngô Đồng đã trở thành biểu tượng nhận diện du lịch của Ninh Bình trên bản đồ quốc tế.
Giữ hồn quê cho di sản
Nói về vai trò của nông nghiệp trong phát triển du lịch Ninh Bình, ông Bùi Văn Mạnh, Giám đốc Sở Du lịch Ninh Bình cho biết, Tam Cốc hấp dẫn du khách bởi nơi đây vẫn giữ được cảnh quan nguyên bản của văn hóa lúa nước gắn với núi non, sông nước và đời sống cộng đồng cư dân bản địa. Việc bảo tồn cảnh quan lúa nước cũng chính là giữ gìn giá trị văn hóa và phát triển du lịch theo hướng xanh, bền vững.
Thực tế, nhiều địa phương hiện nay đang tìm cách xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng, nhưng Tam Cốc lại có lợi thế từ chính những điều bình dị nhất, đó là cây lúa, dòng sông, mái chèo và nhịp sống nông thôn Bắc Bộ. Cái hay của Tam Cốc là không cố biến mình thành một đô thị du lịch hào nhoáng. Nơi đây chọn cách giữ lại vẻ mộc mạc vốn có để tạo sức hút riêng. Bởi càng hiện đại, con người lại càng có xu hướng tìm về thiên nhiên và những giá trị nguyên bản.
Có lẽ vì thế mà mỗi mùa lúa chín, Tam Cốc lại đông kín du khách. Người ta đến không chỉ để ngắm cảnh, mà còn để tìm một cảm giác bình yên giữa nhịp sống hiện đại nhiều áp lực. Và trong câu chuyện ấy, cây lúa đang đóng một vai trò rất đặc biệt, góp phần nuôi dưỡng du lịch, nuôi dưỡng sinh kế và giữ lại hồn quê cho vùng di sản. Khi những con thuyền vẫn lặng lẽ xuôi dòng Ngô Đồng giữa sắc vàng mùa hạ, người ta hiểu rằng Tam Cốc hôm nay đang gặt hái nhiều hơn cả một mùa lúa.
