Mai Tuyết Hoa: Hành trình 30 năm gìn giữ và lan tỏa hát xẩm
Sinh năm 1976, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa được biết đến là truyền nhân xuất sắc của cố nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu - một "báu vật nhân văn sống". Hiện nay, chị đảm nhận vai trò Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy âm nhạc dân tộc, đồng thời là một trong những nghệ sĩ chủ chốt của nhóm Xẩm Hà thành. Dù giọng hát của chị khiến nhiều người tưởng rằng chị đã gắn bó với xẩm từ nhỏ, nhưng thực tế, cơ duyên đến với loại hình nghệ thuật này lại khá tình cờ.
Khởi đầu từ cây đàn nhị và cuộc gặp gỡ định mệnh
Từ năm 8 tuổi, Mai Tuyết Hoa được bố định hướng theo học đàn nhị, và chị đã gắn bó với nhạc cụ này qua các cấp học từ sơ cấp đến đại học tại Nhạc viện Hà Nội, nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Mặc dù đàn nhị gắn liền với hát xẩm, nhưng phải đến năm 1996, khi cộng tác với Viện Âm nhạc để tách lời, ký âm và ghi chép tư liệu âm nhạc cổ từ các chuyến điền dã, chị mới tình cờ nghe được giọng ca "như con tằm rút ruột nhả tơ" của nghệ nhân Hà Thị Cầu. Khoảnh khắc đó đã đánh thức tình yêu với xẩm trong chị.
Càng đắm chìm vào những lời ca và giai điệu đầy tình cảm của xẩm, Mai Tuyết Hoa càng lo lắng khi nhận thấy nguy cơ biến mất của di sản này, do thiếu hụt người thực hành và tài liệu nghiên cứu. Điều này thôi thúc chị tìm mọi cách để kéo dài sức sống cho xẩm. Năm 1998, chị quyết định học thêm bằng lý luận phê bình âm nhạc và chọn hát xẩm làm đề tài nghiên cứu chính.
Học hỏi từ các bậc thầy và hình thành phong cách riêng
Từ năm 2000, cứ có thời gian, Mai Tuyết Hoa lại về Ninh Bình để gặp trực tiếp nghệ nhân Hà Thị Cầu, ở lại cả tuần để lắng nghe từng nhịp phách, cách nhả chữ và buông câu của bà. Chị vẫn nhớ như in lần gặp cuối cùng, khi bà Cầu nắm tay chị và căn dặn: "Con ơi, cố gắng gìn giữ nghề Tổ nhé!". Câu nói này đã trở thành động lực lớn lao, giúp chị kiên định trên con đường đã chọn.
Để làm giàu kiến thức, chị còn tìm kiếm các băng đĩa tư liệu cổ của các nghệ nhân đi trước và gặp gỡ trực tiếp các nhà nghiên cứu âm nhạc như Đặng Hoành Loan, nhạc sĩ Hạnh Nhân, Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch, Nghệ sĩ Ưu tú Văn Ty, nhạc sĩ Thao Giang... để học hỏi. Trên nền tảng đào tạo đàn nhị bài bản, phong cách hát xẩm riêng mang tên Mai Tuyết Hoa dần được hình thành, kết hợp giữa trau chuốt kỹ thuật và việc ghi chép, phục hồi, hệ thống hóa kiến thức về xẩm.
Thành lập nhóm và đưa xẩm đến gần công chúng
Năm 2005, chị cùng Giáo sư Phạm Minh Khang, các nhạc sĩ Thao Giang, Quang Long, Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Ngoan... thành lập Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam, trực thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Nhóm đã không ngại lăn lộn về các vùng quê để tìm hiểu và phục hồi những điệu xẩm tưởng chừng đã thất truyền, như một công việc "khai thác mỏ quặng" từng thanh âm một.
Năm 2009, Mai Tuyết Hoa cùng nhạc sĩ Nguyễn Quang Long thành lập nhóm Xẩm Hà thành. Nhóm duy trì biểu diễn đều đặn vào các tối cuối tuần ở khu vực trước đền Vua Lê tại Hà Nội, đồng thời phối hợp với các nhà nghiên cứu để khôi phục các làn điệu xẩm cổ như Xẩm Anh khóa, Xẩm phồn huê, Quyết chí tu thân, và đặc biệt là điệu Xẩm tàu điện đặc trưng của Hà Nội. Mai Tuyết Hoa được biết đến là người đầu tiên hát lại Xẩm tàu điện, góp phần nối dài ký ức về Hà thành xưa.
Sáng tạo đương đại và hướng đến tương lai
Với quan niệm rằng không thể chỉ ôm giữ những giá trị quá khứ, nhóm Xẩm Hà thành thường xuyên sáng tác các bài hát mang hơi thở cuộc sống hiện đại, như Xẩm Trà đá, Xẩm Bốn mùa hoa Hà Nội, Xẩm Tứ vị Hà thành... và kết hợp xẩm với các yếu tố nghệ thuật hiện đại như rap, beatbox, hip hop. Điều này giúp đưa xẩm đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.
Mai Tuyết Hoa còn là người khởi xướng liên hoan hát xẩm đầu tiên diễn ra tại Ninh Bình năm 2019 và đóng góp vào công tác đào tạo, truyền dạy cho thế hệ nghệ sĩ kế cận. Nhìn lại hành trình 30 năm đầy nhọc nhằn, chị vừa xúc động vừa tự hào khi thấy xẩm từng bước hồi sinh, vang lên ở nhiều không gian và được hỗ trợ bởi sự ra đời của các câu lạc bộ xẩm.
Tuy nhiên, theo chị, để xẩm thực sự sống lại bền vững, cần có sự vào cuộc tích cực hơn từ các cơ quan quản lý văn hóa với những chính sách cụ thể. Hiện nay, chị và các đồng nghiệp đang nỗ lực để biên soạn giáo trình, với hy vọng đưa xẩm vào giảng dạy tại các trường nhạc trên cả nước, biến nó thành một dòng chảy bền bỉ trong đời sống âm nhạc đương đại.
