Họa sĩ Sơn Tây hội tụ tại đình Hà Vĩ, tìm hướng đi mới cho sơn mài truyền thống
Sự xuất hiện đồng hành của các họa sĩ, nghệ nhân đến từ mảnh đất Sơn Tây (Hà Nội), bao gồm Chu Viết Cường, Nguyễn Trọng Toàn, Nguyễn Duy Dũng và Nguyễn Tấn Phát, đã tạo nên ấn tượng sâu sắc với giới chuyên môn và công chúng yêu nghệ thuật. Trong không gian cổ kính của đình Hà Vĩ, nơi thờ Tổ nghề sơn Trần Lư, họ không chỉ trưng bày tác phẩm mà còn cùng cất lên tiếng nói chung về nghề nghiệp, thể hiện tinh thần hội tụ mạnh mẽ. Đây là chuyển động đầy khát vọng, hướng về cội nguồn để định hình con đường chung cho tương lai của sơn mài.
Khơi nguồn từ gốc nghề và những suy tư sâu sắc
Chuỗi hoạt động ý nghĩa này đã đưa công chúng tiếp cận gần hơn với gốc nghề, ký ức và những câu hỏi căn cốt của người nghệ sĩ: làm thế nào để sơn mài tiếp tục hòa vào dòng chảy văn hóa một cách sống động? Họa sĩ, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chia sẻ trong không gian trang nghiêm của đình, nhấn mạnh về cuộc trở về của những người làm sơn mài Sơn Tây với nơi đã sinh ra tinh hoa sơn ta. Anh nhắc nhở rằng, mỗi người làm nghề phải giữ lấy cái tâm và sự chuẩn mực, bởi một nghề muốn trở thành truyền thống cần có cộng đồng, nơi chốn và sự tiếp nối.
Các nghệ nhân mong muốn, bên cạnh vai trò là tác phẩm hay sản phẩm, sơn mài sẽ trở thành một phần đời sống văn hóa để gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau. Họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức đã giới thiệu vẻ đẹp của sơn mài tới công chúng, góp phần lan tỏa giá trị nghệ thuật này.
Đối diện thách thức và tìm kiếm giải pháp sáng tạo
Trong bối cảnh nhiều giá trị thủ công bị cuốn vào logic thị trường, nguy cơ lớn nhất không phải là mất đi kỹ thuật mà chính là tinh thần, hồn cốt của nghề. Việc các nghệ sĩ Sơn Tây lựa chọn mang đầy ý thức, trách nhiệm trong gìn giữ và mở ra con đường mới với sự cộng hưởng là điều đáng trân trọng. Trở về với gốc nghề, nơi khai sinh kỹ thuật sơn ta tinh xảo, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và đạo đức nghề nghiệp khắt khe.
Sâu xa hơn, những người nghệ sĩ cũng có cơ hội trở về với chính mình qua câu hỏi: làm nghề, giữ nghề để làm gì? Mỗi người một hành trình riêng, từ thử nghiệm hiện đại đến bám vào kỹ thuật truyền thống, nhưng họ gặp nhau ở điểm chung là chấp nhận đi trên con đường khó khăn. Bản sắc văn hóa Việt được thể hiện rõ nét trên các tác phẩm sơn mài, với nhịp chậm đòi hỏi sự kiên trì và niềm tin vào giá trị lâu dài.
Mở rộng tương tác và thu hút cộng đồng
Để vượt qua sự đối lập giữa "nghề chậm" và nhịp sống nhanh, các nghệ sĩ đang tìm cách mở ra hướng tiếp cận mới. Sơn mài không còn khép kín trong xưởng hay không gian trưng bày mà từng bước đi vào đời sống, tăng tính tương tác và thu hút sự tham gia của công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát và đồng nghiệp đã kiên trì tổ chức các hoạt động trải nghiệm, workshop như "Theo dấu chân ngựa Gióng", nơi người tham gia được thử vẽ, cẩn trứng và chạm tay vào những công đoạn đòi hỏi sự tập trung cao.
Trải nghiệm trực tiếp giúp họ nhận ra bản chất của nghề và từ đó thêm đồng cảm, hình thành mối liên kết mới với di sản. Tuy nhiên, con đường này vẫn gập ghềnh với những câu hỏi hóc búa: làm sao để rút ngắn trải nghiệm mà không làm mất chiều sâu? Làm sao để mở rộng không gian tiếp cận mà vẫn giữ được "chất" sơn mài? Các nghệ nhân thừa nhận: "Nghề này vốn dĩ đã khó rồi", nhưng cái khó đôi khi lại là giá trị giữ cho người ta đắm đuối, gắn bó.
Sức mạnh cộng hưởng và những hy sinh thầm lặng
Sơn Tây, vùng đất địa linh nhân kiệt, từ lâu đã là nơi hội tụ nhiều làng nghề truyền thống, trong đó sơn mài giữ vị trí đặc biệt. Tại cuộc trưng bày lần này, tinh thần cộng hưởng giữa những người làm nghề đã góp phần tạo nên trường lực chung, xóa nhòa ranh giới giữa truyền thống và hiện đại, giữa nghệ nhân và họa sĩ. Tất cả cùng hướng đến mục đích làm thế nào để nghề tiếp tục vận động.
Phía sau những chuyển động tích cực là nhiều câu chuyện đầy lặng lẽ. Để duy trì không gian mở, tổ chức hoạt động cộng đồng và kết nối con người với nghề, các nghệ sĩ phải chấp nhận hy sinh thời gian, công sức và kinh phí. Họ vừa làm nghề, vừa đóng vai trò người tổ chức, hướng dẫn và truyền cảm hứng, đôi khi phải gác lại dự định cá nhân để dành thời gian cho hoạt động chung.
Sự bền bỉ không chỉ đến từ đam mê mà còn từ ý thức rõ ràng rằng, nếu không sẵn sàng "gánh" phần khó, sẽ không có nền tảng đủ vững để nghề tiếp tục tồn tại. Giá trị của sự cộng hưởng được khẳng định khi nhiều người cùng chia sẻ, đóng góp, biến những điều tưởng chừng quá sức thành khả thi.
Chuỗi hoạt động khoa học và kêu gọi sự đồng hành
Chuỗi hoạt động tại đình Hà Vĩ được triển khai liên tục với nhiều lớp lang, tạo nhịp vận động đầy sức hút. Ngày 19/4, tọa đàm về văn hóa và lịch sử đình Hà Vĩ mở ra chiều sâu nhận thức, đưa công chúng trở về với lớp trầm tích di sản. Tiếp đó, ngày 21/4, tọa đàm chuyên đề về sơn mài tập trung vào thực hành nghề, những vấn đề bảo tồn, đổi mới và cách thức hòa nhập với đời sống đương đại.
Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào nỗ lực của các nghệ sĩ, dòng chảy này khó có thể duy trì lâu dài. Nghề truyền thống cần một hệ sinh thái cơ bản, với sự vào cuộc đồng bộ từ nhiều phía:
- Cơ quan quản lý văn hóa: Tạo cơ chế, không gian và chính sách để hỗ trợ hoạt động.
- Tổ chức, doanh nghiệp: Đồng hành, hỗ trợ nguồn lực, giúp ý tưởng sáng tạo không bị dừng lại.
- Truyền thông: Lan tỏa giá trị, giúp công chúng hiểu đúng, hiểu sâu về nghề.
- Cộng đồng: Tham gia trải nghiệm, ủng hộ và đồng hành cùng nghệ nhân.
Nhìn nhận khách quan, dù đã có những chia sẻ và kết nối ban đầu, các họa sĩ, nghệ sĩ vẫn thường tự vận động trong nhóm nhỏ, thiếu điểm tụ đủ lớn. Sự đơn lẻ này, dù nuôi dưỡng cá tính sáng tạo, lại khiến dòng chảy bị phân mảnh, khó hình thành lực đẩy để đi xa hơn. Chỉ khi có sự vào cuộc đồng bộ, những nỗ lực hiện tại mới có thể kết nối thành mạng lưới bền vững, đưa nghệ thuật sơn mài hòa vào dòng chảy đương đại mạnh mẽ hơn.
