Việt Nam lần đầu có gian Triển lãm Quốc gia tại Venice Biennale 61
Venice Art Biennale lần thứ 61 đánh dấu một bước ngoặt lịch sử đối với nền mỹ thuật Việt Nam khi lần đầu tiên xuất hiện với gian Triển lãm Quốc gia chính thức. Chủ đề "Vietnam: Art in Global Flow" được trình bày tại Ca’ Faccanon, một công trình kiến trúc lịch sử nằm ngay trung tâm thành phố Venice – trung tâm nghệ thuật đương đại hàng đầu thế giới. Sự kiện này không chỉ là cơ hội quảng bá văn hóa mà còn khẳng định vị thế của nghệ thuật Việt trên bản đồ toàn cầu.
Lê Hữu Hiếu: Hành trình từ truyền thống đến đương đại
Lê Hữu Hiếu nổi bật như một đại diện tiêu biểu cho thế hệ nghệ sĩ Việt đang nỗ lực hòa quyện truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Hành trình sáng tác của anh không phải là chuỗi thành công tức thời mà là quá trình tích lũy dài hạn, xây dựng trên nền tảng nghiên cứu sâu về lịch sử, di sản và chất liệu văn hóa Việt Nam. Trước Venice Biennale 61, anh đã để lại dấu ấn quốc tế qua Florence Biennale lần thứ XI, Miami Art Fair Week và triển lãm tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021. Năm 2025, anh được vinh danh là "Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO", ghi nhận đóng góp trong việc đưa di sản văn hóa vào nghệ thuật đương đại.
Việc Lê Hữu Hiếu trở thành nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale 61 không chỉ là cột mốc cá nhân mà còn mở ra tiền lệ quan trọng. Điều này tạo nền tảng cho các nghệ sĩ Việt trong tương lai tiếp cận không gian nghệ thuật quốc tế một cách bài bản và bền vững hơn, thúc đẩy sự hội nhập sâu rộng.
Tác phẩm 'Tằm': Sự kết tinh của văn hóa và sáng tạo
Trong gian triển lãm Việt Nam, bộ tác phẩm sắp đặt "Tằm" (Baco da seta) của Lê Hữu Hiếu đóng vai trò trung tâm cả về thị giác lẫn ý niệm. Tác phẩm được trưng bày từ ngày 9/5 đến 22/11, như một cấu trúc nghệ thuật đa tầng, nơi các yếu tố truyền thống, lịch sử và đời sống đương đại đan xen tinh tế. Thay vì khai thác ký ức chiến tranh, anh hướng sự chú ý đến đời sống thường nhật, thực hành văn hóa và tín ngưỡng đã nuôi dưỡng tinh thần dân tộc qua hàng nghìn năm.
Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm, nơi người xem di chuyển qua nhiều lớp: từ các cụm tượng thần, trận đồ bát quái, đến trung tâm là Ngôi Nhà và kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn. Hệ thống 12 pho tượng "Thần bảo hộ" đại diện cho ngũ hành và lực lượng gắn với đời sống nông nghiệp, tượng trưng cho những con người vô danh góp phần làm nên lịch sử. Điều này tạo nên cách nhìn nhân văn: lịch sử không chỉ thuộc về anh hùng mà còn là sự tích lũy âm thầm từ nhiều thế hệ.
Ẩn dụ sâu sắc và chất liệu truyền thống
Hình tượng Tằm là điểm nhấn quan trọng, với vòng đời từ sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén đến trở thành bướm, được dùng như ẩn dụ cho vòng đời con người – hành trình cống hiến và để lại giá trị. Đáng chú ý, nghệ sĩ không chỉ sử dụng biểu tượng mà còn trực tiếp nuôi tằm trên tác phẩm, biến "Tằm" thành thực thể sống với quá trình sinh trưởng, biến đổi liên tục. Nghệ thuật trong trường hợp này trở thành dòng chảy động của sự sống, phá vỡ ranh giới giữa tĩnh và động.
Việc sử dụng chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng không chỉ mang ý nghĩa thẩm mỹ mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa. Kỹ thuật hom đất – phương pháp xử lý gỗ cổ truyền – được áp dụng như biểu tượng cho triết lý cân bằng âm dương, nơi các yếu tố đối lập dung hòa để tạo trạng thái ổn định. Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn (6,5m x 4m), tái hiện biểu tượng nguồn cội như trăm trứng trong truyền thuyết Âu Cơ qua chất liệu vỏ trứng, ẩn dụ về sự sinh thành, tan rã và tái sinh trong vòng tuần hoàn ngũ hành: Mộc - Hỏa - Thổ - Kim - Thủy.
Phản hồi từ giới chuyên môn và cảm xúc của nghệ sĩ
Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi, nguyên Thứ trưởng Văn hóa Italy, nhận xét: "Bộ tác phẩm sắp đặt 'Tằm' tạo nên một mảng không gian hư cấu, vừa mang đậm hơi thở cuộc sống lại vừa có màu sắc kỳ ảo của truyền thuyết, tín ngưỡng và văn hóa dân gian. Lê Hữu Hiếu lựa chọn không phơi bày vết thương chiến tranh mà mang tới góc tiếp cận đầy tính tự sự về đời sống thường nhật, là cái căn cái gốc của một dân tộc chưa từng lui bước."
Chia sẻ cảm xúc, Lê Hữu Hiếu dùng từ "sống lại" để diễn tả niềm vui và sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi giấc mơ. Anh bày tỏ: "Hành trình ấy không hề dễ dàng, với nhiều thử thách về tài chính, thời gian và áp lực tinh thần. Đã có lúc, ngay cả người thân thiết nhất cũng đặt câu hỏi về sự lựa chọn của tôi." Triển lãm "Tằm" là sự tích lũy của gần 10 năm nghiên cứu, thử nghiệm và chọn lọc, bắt đầu từ chuyến tham quan Venice Biennale năm 2017, cùng với quá trình nghiên cứu sâu rộng về làng nghề truyền thống, di tích văn hóa và triết học, nhằm đi đến tận cùng chiều sâu văn hóa Việt Nam.
